Godenschemering

A.S. Byatt,
Ragnarok: The End of the Gods (GB 2011)
Roman, 240 pp.
Niet in het Nederlands verkrijgbaar


Een evacueetje op het Engelse platteland. Ze is met haar moeder de Duitse bombardementen op Londen ontvlucht, terwijl haar vader ergens ver weg tegen de vijand vecht en  waarschijnlijk nooit meer terug komt uit een oorlog die misschien wel nooit meer eindigt. Op haar nieuwe adres raakt ze (net als A.S. Byatt zelf als kind) gefascineerd door een boek over de noordse goden en Ragnarök, de Scandinavische mythe over het einde van de wereld. Een passend onderwerp in tijden van wereldoorlog en het is vast niet voor niets dat Byatt haar hertelling tegen deze achtergrond plaatst.

Scandinavische mythologie is niet van het sprookjesachtige soort. De mythe van Ragnarök gaat over het begin en einde van de wereld, over onverklaarbaar geweld, over vreemde en angstaanjagende wezens, over oerkrachten waar de mens niet tegenop kan en over goden die niet almachtig zijn. Er is geen duidelijke morele les zoals bij sprookjes, maar als je je er aan overgeeft, zijn het krachtige, fascinerende verhalen die nog steeds iets te zeggen hebben over de wereld waarin wij leven.

Het thuisfront van Odysseus

Margaret Atwood,
The Penelopiad (Canada 2005)
Roman, 196 pp.
Nederlandse titel: Penelope


Het is toch wat. Je man gaat lekker met de jongens in Troje vechten, heeft daar een berespannende tijd, doet er vervolgens een eeuwigheid over om naar huis te varen, terwijl jij je handen vol hebt om al die uitvreters die het op je eiland hebben voorzien van je af te houden - en als je vent dan eindelijk weer zijn opwachting maakt, moordt hij  tot overmaat van ramp je halve huishouding uit. Arme Penelope.

Dit was het eerste boek in de serie van Canongate waarin oude mythen op een moderne manier nieuw leven wordt ingeblazen en ik vind het meteen het beste dat ik tot nu toe heb gelezen. Zoals we van Atwood mogen verwachten, bekijkt zij hier het verhaal van Odysseus vanuit het gezichtspunt van de achterblijvende vrouwen. Ik had onbewust een wat huilerig verhaal verwacht, maar tot mijn verrassing was het - naast goed en intelligent geschreven - juist opvallend geestig. Penelope spreekt tot ons vanuit het heden; ze is al enkele duizenden jaren dood, woont in Hades en koestert wrok, vooral ten opzichte van haar sletterige nicht Helena. De aanstichtster van de Trojaanse oorlog wordt door Penelope resoluut neergezet als een manipulatieve mannenverslindster, waarbij Penelope er een beetje van lijkt te balen dat zij zelf de geschiedenis is ingegaan als het saaie toonbeeld van echtelijke trouw, het soort vrouw (intelligent maar niet mooi of sexy) waarin mannen alleen maar geïnteresseerd zijn vanwege haar rijkdom.

Donar en Wodan enzo

H.R. Ellis Davidson, Myths and Symbols in Pagan Europe: Early Scandinavian and Celtic Religions (GB 1988) 
Geschiedenis, 228 pp.
Niet in het Nederlandse beschikbaar


Ze zijn nog te vinden in de namen van de dagen van de week: Tius, Wodan, Donar en Freya, godheden die door onze verre voorouders te hulp werden geroepen in de strijd of bijvoorbeeld voor een goede oogst. Veel weten we er niet van, want onze voorouders schreven niet. De kennis die we van hun godsdienst hebben, komt voornamelijk uit Tacitus' Germania (1e eeuw) en uit Scandinavische verhalen waarvan de meeste zijn opgetekend toen men al op het Christendom was overgestapt en de oude goden in de ban waren gedaan.

Hetzelfde geldt voor onze Keltisch sprekende buren: Julius Caesar nam 2000 jaar terug wat stukjes op over de godsdienst van de Galliërs in zijn De bello gallico (waar hele generaties gymnasiasten mee zijn geteisterd) en na de bekering tot het Christendom werd er een aantal Ierse en Welshe heldendichten op perkament gezet, waaruit we met de nodige voorzichtigheid het nodige kunnen afleiden over de geloofswereld van de inwoners van de Britse eilanden vóór de invasie van de Angelsaksen.

Er waren eens twee broers

Philip Pullman, The Good Man Jesus and the Scoundrel Christ (GB 2010)
Roman, 245 pp.
Nederlandse titel: De goede man Jezus en de schurk Christus


Atheïst Philip Pullman is in zijn Northern Lights-trilogie (een bijzonder aardige fantasyserie voor jongeren) niet erg positief over het instituut kerk en in bepaalde kringen in de VS wordt hij wel afgeschilderd als de Antichrist. Allemaal zwaar overdreven, zo erg is het nou ook weer niet, maar ik was toch wel nieuwsgierig toen hij onlangs in de Canongate Myths-serie een roman uitbracht met de titel "The Good Man Jesus and the Scoundrel Christ". Het boek viel vervolgens een tikje tegen, maar dat komt omdat ik op iets controversiëlers en prikkelenders had gerekend. Zelfs Rowan Williams, aartsbischop van Canterbury, en Richard Holloway, voormalige Bischop van Edinburgh, waren er redelijk positief tot positief over in respectievelijk The Guardian en The Observer. Williams noemt het 'a very bold and deliberately outrageous fable', maar zegt ook dat 'the narrative is mostly Pullman at his very impressive best'. Outrageous? Nou, wat mij betreft niet, maar ik ben dan ook geen gelovige en op dit gebied dus moeilijk te schokken.

Toch heb ik dit werk wel met interesse gelezen. Op de achterkant staat in opzichtige koeieletters: "This is a story". Dat is natuurlijk allereerst om aan te geven dat we het boek niet letterlijk moeten nemen als een serieuze interpretatie van het leven van Jezus, maar het heeft ook alles te maken met één van de centrale thema's van dit boek, namelijk hoe wezenlijk Het Verhaal is geweest voor de verspreiding en het succes van het Christendom. In Pullmans versie van het verhaal brengt Maria een tweeling ter wereld. De eerste heet Jezus en de tweede, moeders lievelingetje, een ziekelijk teruggetrokken jochie, wordt Christus genoemd. Dat is een bijnaam, niet zijn echte naam, die wordt nergens genoemd, maar de oplettende lezer kan die op een gegeven moment zelf invullen. Jezus ontwikkelt zich tot een hartstochtelijke en charismatische peroonlijkheid, Christus blijft een achtergrondfiguur die observeert en registreert.

Een spel met transformaties

Ali Smith,
Girl Meets Boy (GB 2007)
Novelle, 161 pp.
Nederlandse titel: Meisje ontmoet jongen


Ooit gehoord van de mythe van Iphis? Nee, ik ook niet. Hij staat in de Metamorphoses van Ovidius en gaat ongeveer zo. Er was eens, heel lang geleden, een echtpaar op Kreta, waarvan de vrouw haar eerste kind verwachtte. Prachtig! zei de man, maar als het een meisje wordt, moeten we haar doden, want een meisje kunnen we ons niet veroorloven. Het werd een meisje, moeder riep de hulp van de godin Isis in en die raadde haar om het meisje als jongetje op te voeden en dan zou het vanzelf goed komen. Meisje Iphis werd opgevoed als jongetje en werd verliefd op meisje Ianthe, die verliefd werd op Iphis. Ianthe en Iphis gingen trouwen. Wat nu? De godin Isis werd weer opgetrommeld en - tadaaa! - veranderde Iphis op de valreep van de bruiloft in een jongetje. Iphis en Ianthe leefden nog lang en gelukkig.

Hilarische hervertelling van de Prometheusmythe

Michel Faber,
The Fire Gospel (GB 2008)
Roman, 213 pp.
Nederlandse titel: Het vuurevangelie


De Griekse mythe van Prometheus draait om de gelijknamige godheid die het vuur van de goden stal, aan de mensen gaf en daarvoor zwaar werd gestraft: hij bracht de rest van de eeuwigheid door vastgeketend aan een berg in de Kaukasus, waar een adelaar elke dag zijn lever uitpikte, die vervolgens elke nacht weer aangroeide. Dat gebeurt er dus als je de mensheid iets gevaarlijks schenkt.

Fabers korte roman is geïnspireerd door dit verhaal, maar dan zonder verheven figuren en in een zeer moderne setting. Taalkundige Theo Griepenkerl eigent zich in Irak tijdens een bombardement een manuscript toe, dat - o wonder! - geschreven is in het oud-Aramees, de taal waarin Theo gespecialiseerd is, en - nog groter wonder - een ooggetuigenverslag is van Jezus' laatste dagen, het eerste dat ooit aan het licht gekomen is. Hoewel de schrijver een enthousiaste discipel was, is zijn Jezus een minder goddelijke figuur dan die in de veel later geschreven evangeliën, en van een wederopstandig is al helemaal geen sprake. Theo, een atheïst, ziet het als zijn taak om de mensheid nu eindelijk de waarheid te schenken en ziet daarnaast vooral veel dollartekens. Hij vertaalt het manuscript, breit er een voorwoord en een nawoord aan vast en vindt een uitgever. Helaas wordt zijn cadeau aan de mensheid hem niet door iedereen in dank afgenomen.

Ik heb in de eerste plaats erg moeten lachen om dit verhaal. Theo is een beetje een klootzak en een beetje een droogkloot. Hij is niet helemaal zo slim als hij denkt, en ach, uiteindelijk toch wel erg menselijk. Het meest hilarisch vond ik het hoofdstuk waarin Theo de eerste reacties op Amazon leest:

Customers who bought this item also bought:
The Jesus Dynasty: The Hidden Dynasty of Jesus, His Royal Family, and the Birth of Christianity by James D. Tabor $ 10.88
The Da Vinci Code by Dan Brown $ 7.99

Hier moet Theo even heel hard slikken: zijn belangwekkende boek wordt vooral gekocht door fans van onzinnige rotzooi ofwel Mickey Mouse theologie, zoals hij het noemt. Niet helemaal de bedoeling. De lezersrecensies zelf zijn ook om te gieren: een herkenbare mix van debielen die niet kunnen spellen, simpele zielen die er niks van hebben begrepen, idioten die in elke zin zes typfouten maken, lieden die de Bijbel letterlijk nemen en een enkeling die precies de spijker op de kop slaat - zeer vermakelijk voor wie regelmatig Amazon bezoekt.

Naar het eind toe, als er meer dingen misgaan, wordt het boek eerder tragikomisch dan komisch en de epiloog (getiteld Amen) eindigt op een ambigue noot, waar ik wel van hou, want op die manier blijft het boek nog een tijd in je hoofd rondspoken. Duidelijk is in ieder geval dat een groot van de mensheid geen behoefte heeft aan de waarheid, maar veel liever blijft geloven in mythes en fabeltjes. Theo (wiens naam in het Grieks ironisch genoeg "god" betekent) is daar dan inmiddels ook achter. En Michel Faber (geboren in Nederland, geschoold in Australië, woonachtig in Schotland, Nederlands paspoort) kan geweldig schrijven.

Onderdeel van de Canongate Myth Series, fraai uitgegeven moderne interpretaties van oude mythen , geschreven door topauteurs in opdracht van Schotse uitgever Canongate.