Afscheid van de overledenen

Marie Mutsuki Mockett,
Where the Dead Pause and the Japanese Say Goodbye: A Journey (VS 2015)
Reisverhaal, 327 pp.
Niet in het Nederlands vertaald


De familie van Mocketts Japanse moeder heeft een tempel in Japan. In dat land zijn tempels familiebedrijven; ze vererven en de priester is altijd een familielid, tenzij er geen erfgenaam is. Mockett is opgegroeid in het land van haar Amerikaanse vader, maar heeft vanaf haar vroege jeugd Japan en de familietempel samen met haar moeder veelvuldig bezocht. Ze kent de cultuur, spreekt de taal. Helaas ligt de tempel van Mocketts familie in het gebied dat in maart 2011 zwaar getroffen werd door de tsunami. De familie heeft het overleefd en de tempel ook, maar overal is dood en verderf gezaaid en Mockett gaat al vrij snel na de ramp naar Japan om te kijken hoe het met haar familie is. Ze is om meerdere reden diep geschokt.

I can see now that the death of so many people so close together had shaken me deeply. The foundation of my life was eroding—particularly my roots in Japan. I had taken for granted a certain kind of security, nurtured since childhood, that I was a small part of something much larger, and that this much larger thing would always be there, shining its light on me. Now I felt thrust into the cold place of the shadow. I did not have any confidence that I could give my son the same rich cultural history that I’d been so fortunate to receive. The tsunami and the nuclear disaster made me fear that one day I would have nothing to pass on at all.

Een bijzonder soort geschiedenis

Karen Armstrong,
A History of God: The 4000-Year Quest of Judaism, Christianity and Islam (GB 1993)
Geschiedenis, filosofie, 487 pp.
Nederlandse titel: Een geschiedenis van God


Eerst maar even met de billen bloot: ik ben als ongelovige opgevoed en ben dat nog steeds. Het geloof in een bovennatuurlijk wezen dat de mens in zijn evenbeeld heeft geschapen en zich intensief met de mensheid bemoeit, is mij dus vreemd. Maar ik ben ook niet rabiaat anti-godsdienst. Alhoewel er in naam van de god waar Armstrong over schrijft de vreselijkste dingen zijn gebeurd en gebeuren, zie ik ook wel dat het geloof troost kan bieden en mensen tot goede dingen kan inspireren. Zelf haal ik mijn troost en inspiratie uit andere dingen, maar dat is slechts mijn persoonlijke levenshouding en ik gun iedereen de zijne. Mijn belangstelling voor godsdienst is er dus één van buiten uit, een oprechte interesse voor andere denkwerelden dan de mijne. Om aan die belangstelling tegemoet te komen, is dit een uitstekend boek, dat trouwens niet zozeer over de godheid zelf gaat, maar over het beeld dat de drie monotheïstische godsdienst uit het Midden-Oosten van hem ontwikkelden in de afgelopen 4.000 jaar.

Een mythe is meer dan een fabeltje

Karen Armstrong,
A Short History of Myth (GB 2005)
Geschiedenis, religie, 176 pp.
Nederlandse titel: Mythen: een korte geschiedenis


De verbeelding is een tweesnijdend zwaard. Ze doet onze geest tot grote hoogten stijgen, maar ze heeft ons ook het besef geschonken dat we dood gaan, samen met de angst voor wat er daarna komt. Dieren leven in gezegende onwetendheid van dat besef en piekeren er dus ook nooit over. Het is niet met zekerheid te zeggen wanneer de mens voor het eerst doordrongen raakte van de eindigheid van het leven, maar het lijkt erop dat de Neanderthalers, die ongeveer 30.000 jaar geleden uitstierven, de eerste mensachtigen waren die bewust leefden met de wetenschap van de dood en speculeerden over een mogelijk bestaan na die afschrikwekkende gebeurtenis. Zij begroeven hun doden en strooiden bloemen op hun graven. Of Neanderthalers het verschijnsel mythen kenden is niet bekend, maar onze jagende en verzamelende voorouders (die 100.000 tot 200.000 jaar geleden opkwamen) hadden ze hoogstwaarschijnlijk wel. Deze verhalen dienden als afweerschild tegen het angstaanjagende vermoeden dat het leven niet meer was dan een vluchtige episode zonder betekenis of doel en evolueerden in de loop der millennia mee met de maatschappelijke ontwikkelingen.

Een andere blik op geluk

De Dalai Lama & Howard C. Cutler,
De kunst van het geluk (Tibet/VS 1998)
Psychologie, 342 pp.
Vertaald uit het Engels door Gert-Jan Kremer
(oorspronkelijke titel: The Art of Happiness)


Toen één van mijn collega's hoorde dat ik een reis naar Tibet had geboekt, kreeg ik spontaan van haar dit boek te leen. Vorig jaar worstelde ik mij ook al eens door een boek van de Dalai Lama heen, maar dat was een uiterst ingewikkelde uiteenzetting van het Tibetaanse Boeddhisme, die mij duidelijk boven de pet ging. Dit boek sloeg bij mij echter meteen aan en ik ben er zelfs zo enthousiast over dat ik het nu al mijn vrienden in de maag wil splitsen cadeau wil doen, en inmiddels mijn eigen exemplaar heb aangeschaft, zodat ik er nog regelmatig in kan bladeren.

Goden en rituelen

Kim Knott,
Hinduism A Very Short Introduction (GB 1998)
Religie, 160 pp.


Volgens de mij ter beschikking staande statistiekjes is in Nepal 90% van de bevolking Hindoe, wat een mooie aanleiding was om vóór mijn reis daarnaartoe wat meer te weten te komen over het Hindoeïsme. Voor een inleiding in het Boeddhisme had ik eerder de plank enigszins misgeslagen, maar dit boekje voldeed gelukkig wel aan de verwachtingen en het was nog beschikbaar als eBoek ook. Lang leve de Very Short Introductions van Oxford University Press.

Hindoeïsme is voor een buitenstaander minstens even onoverzichtelijk als het Christendom met zijn al zijn stromingen (Katholicisme, Protestantisme inclusief oneindig aantal afsplitsingen en afsplitsinkjes, de diverse Oosters-orthodoxe kerken). Want, zoals de schrijfster duidelijk maakt:

it also offers a variety of different philosophical approaches, thousands of deities and their associated mythology and iconography, and innumerable ritual practices.

Een zekere overeenkomst met de Europese en Middenoosterse godsdiensten is dat de Hindoes net als Jodendom, Christendom en Islam zeer oude heilige geschriften heeft (de Veda's, waarvan de oudste waarschijnlijk 3500 jaar oud zijn), die net als het Oude Testament en de Koran worden gezien als goddelijk geopenbaard en daardoor eeuwig en onveranderlijk. Deze geschriften houden zich vooral met rituelen en offers bezig. Daarnaast zijn er nog andersoortige geschreven heilige bronnen, zoals de Upanishad, die meer filosofisch en mystiek getinte teksten bevatten. Maar net zo'n belangrijke rol spelen traditionele gebruiken en regels. Dharma is daarin een kernbegrip, dat zoiets betekent als 'plicht, waarheid, wet'. Die plicht ten opzichte van de diverse goden speelt een centrale rol: door de juiste leefwijze en de juiste offers moeten de goden gunstig worden gestemd.

Van Samsara tot Nirvana

Tenzin Gyatso (Dalai Lama),  
The World of Tibetan Buddhism: An Overview of Its Philosophy and Practice (Tibet 1995)
Religie, 159 pp.
Vertaald door Geshe Thupten Jinpa


De Dalai Lama is tegenwoordig ook beschikbaar op e-boek en omdat ik uit de lezersreacties op Amazon begreep dat dit boekje een nuttige inleiding op het Boeddhisme was, stuurde ik het naar mijn Kindle, als voorbereiding op mijn reis naar Nepal - per slot van rekening het land waar de Boeddha zo'n 2500 jaar geleden ter wereld kwam.

Laat ik er maar niet om heen draaien: dit boek is niet geschikt als inleiding op het Boeddhisme. Ik ben niet helemáál een nitwit op dat gebied (dacht ik), dankzij een reis naar Ladakh onder leiding van een Boeddhistische gids, die ons van alles over zijn godsdienst vertelde naar aanleiding van de kloosters die we daar bezochten, maar van een groot deel van deze lezingenserie van de Dalai Lama snapte ik platgezegd geen hout. Waarschijnlijk had ik veel beter Buddhism for Dummies kunnen kopen, maar bij de term dummy zie ik op de een of ander manier nog steeds het hoofd van George W. Bush voor me, en bovendien vind ik de Dalai Lama zo'n sympathieke man. Daar wou ik graag eens een boekje van lezen.