De ziel van Beethoven

Jonathan Biss,
Beethoven's Shadow (VS 2011)
Non-fictie, 79 pp.
Niet in het Nederlands vertaald


Ik houd dolveel van klassieke muziek, maar ik ben geen echte kenner en muzikaal talent bezit ik al helemaal niet. Ooit heb ik een jaar of vijf klassiek gitaarles gehad, maar mijn gepingel kwam nooit boven de middelmaat uit - als het überhaupt tot de middelmaat doordrong. Tegenwoordig zing ik in een vierstemmig lunchpauzekoor op het werk. We hebben een professionele dirigent, maar mijn collega's zijn - één uitzondering daargelaten - ongeveer net zulke muzikale klungels als ik en het hoogst bereikbare voor ons is om niet uitgesproken vals te zingen (wat trouwens moeilijker is dan je denkt als je vierstemmig zingt). En toch ervaart zelfs de klunzigste amateurmuzikant zo nu en dan de magie van de muziek. Als een stuk bij ons er echt goed in zit en we het moeiteloos in één keer door kunnen zingen en de verschillende partijen ineens een geheel vormen, dan worden de noten als bij toverkracht zomaar echte muziek. Voor een toehoorder zal het dan nog steeds niet als veel soeps klinken, maar wij beleven er zoveel plezier aan, dat we om half twee weer veel gemakkelijker aan het werk gaan. Dat is de magie van de muziek, waar je alleen iets van kunt begrijpen als je die zelf aan den lijve hebt ondervonden.

Uitdagend en prikkelend

Gabriel Josipovici,
Goldberg: Variations (GB 2002)
Roman, 189 pp.
Niet in het Nederlands vertaald


Josipovici is een Britse schrijver en literatuurcriticus die alleen in kleine kring bekend is, maar daar wel zeer hoog wordt aangeslagen. Zo'n reputatie heeft altijd iets intimiderends en het heeft daarom bijna 11 jaar geduurd voordat ik dit boek eindelijk uit mijn kast durfde te halen. Ik concludeerde al gauw dat Josipovici inderdaad een hele knappe en erudiete schrijver is, maar toen ik het boek uit had, wist ik nog steeds niet precies wat ik er nou van moest vonden. Dat weet ik eigenlijk nog steeds niet, maar ik hoop er al schrijvende achter te komen.

Meeneuriën
Ik kon me na al die tijd niet meer herinneren waarom ik dit boek had gekocht, maar toen ik op de achterkant zag dat het in de achttiende eeuw speelde, een periode waar ik me tijdens mijn studie uitgebreid in verdiept heb en die ik erg interessant vind, was het me meteen weer duidelijk. En de referentie naar Bach had het 'm natuurlijk ook gedaan. Die Goldberg-Variationen is een beroemd klavecimbelstuk uit 1741 van Bach dat bestaat uit 30 variaties op een thema. Ik had er vroeger een lp van, in de uitvoering van de legendarische pianist Glenn Gould, die altijd heel zachtjes met zijn muziek meeneuriede. Fantastisch.

Bach en Mao

Zhu Xiao-Wei,
The Secret Piano: From Mao's Labour Camps
to Bach's Goldberg Variations (China, 2006).
Vertaald uit het Frans door Ellen Hinsey
Niet in het Nederlands verkrijgbaar
Memoires, 331 pp.



Ik heb (nog) nooit het beroemde Wilde zwanen van Jung Chang gelezen, maar ik denk niet dat het eerlijk is om dit boek als een soort Wilde-Zwanen-met-pianomuziek te zien. Ja, het is geschreven door een Chinese vrouw en ja, het eerste deel gaat over de verschrikkingen van het communistisch regime en met name over die van de Culturele Revolutie, maar het is nog meer een sensitieve illustratie van het belang van kunst in een mensenleven en over de absolute onmisbaarheid daarvan. Dat maakt dit aangrijpende en fascinerende boek veel meer dan het zoveelste ellende-verhaal.

Artistieke integriteit onder een totalitair regime

Julian Barnes,
The Noise of Time (2016)
Roman, 192 pp.
Nederlandse titel: Het tumult van de tijd



Julian Barnes is een hele knappe schrijver en er zitten hele knappe dingen in dit boek. Het is het gefictionaliseerde leven van één van de grote Russische componisten van de twintigste eeuw, Dmitri Sjostakovitsj, een gekweld man, die als kunstenaar overeind probeerde te blijven onder de willekeur van Stalin en de onderdrukking van de Sovjetstaat. Barnes heeft voor zijn roman drie grote crisismomenten in het leven van de componist gekozen. 1938 staat in het teken van de angst - de angst om opgepakt te worden voor de misdaad een opera te hebben geschreven die Stalin niet aanstond. We treffen Sjostakovitsj aan 's nachts bij de lift van zijn appartementengebouw, geheel gekleed, met koffer, zodat zijn vrouw en kind het trauma van zijn arrestatie bespaard zal blijven. Nacht na nacht staat hij daar, maar de gevreesde arrestatie blijft uit. Waarom? Niemand die het weet.

Boeken waar muziek in zit

In een stuk of wat speciale Billykasten naast de boekenkasten bij mij thuis staan honderden klassieke cd's; mijn radio is vastgeroest op Radio 4; in mijn jaren in de Randstad liep ik Vredenburg en het Concertgebouw plat, en ik heb sinds 1984 mijn hart opgehaald aan allerlei operavoorstellingen, van Monteverdi tot Ligeti. Daarmee kan ik mezelf, denk ik, wel een echte liefhebber van klassieke muziek noemen.

Ik wil echter absoluut niet pretenderen dat ik een kenner ben: daarvoor ontbreekt het mij aan kennis en vooral aan verdieping. (Net zoals je ook geen literatuurkenner wordt door er domweg zoveel mogelijk literatuurklassiekers door te jagen.) Maar ondanks het feit dat ik geen echte kenner ben, lees ik wel graag boeken die iets met klassieke muziek te maken hebben. Soms zijn dat romans, maar de laatste tijd zijn het ook wel memoires of soms zelfs boeken die over één muziekstuk gaan.

Wat al deze boeken gemeen hebben, is dat je er geen muziekwetenschappelijke kennis voor nodig hebt om er van te genieten, want die heb ik ook niet, en dat vaardigheden als het kunnen lezen van partituren of het kunnen herkennen van contrapunten of iets dergelijks ook al geen vereiste zijn. Je hoeft er alleen maar een grote liefde voor en nieuwsgierigheid naar klassieke muziek voor te hebben. En de ware liefhebber heeft die allebei.

Brandend hart in sneeuwlandschap

Ian Bostridge,
Schubert's Winter Journey: 
Anatomy of an Obsession (2014)
Muziek, 528 pp.
Nederlandse titel: Schuberts Winterrreise:
Een meesterwerk ontleed


Het is ongeveer twee eeuwen geleden als een jongeman met een gebroken hart vertwijfeld door een besneeuwd en ijzig Midden-Europa dwaalt. Hij is de stad ontvlucht en het maakt hem niet uit waar hij nu naar toe gaat. Zijn tranen bevriezen, zijn voeten zijn te koud om stil te staan. Hij zoekt de rust van het graf, maar dat lijkt hem niet vergund te zijn. En overal waar hij gaat, wordt hij herinnerd aan zijn trouweloze geliefde en haar verraad. Wat er precies gebeurd is, komen we nooit te weten, maar de pijn is heftig en kleurt alles wat hij om zich heen ziet.

Die rottige Schubert
Deze ongelukkige zwerver is de held van Die Winterreise, een gedichtencyclus van Wilhelm Müller (1794-1827). De cyclus bestaat uit 24 opeenvolgende gedichten en zou een aantal jaren later onsterfelijk gemaakt  worden door Müllers tijdgenoot, de Oostenrijkse componist Franz Schubert, die ze vlak voor zijn veel te vroege dood in 1828 gebruikte voor één van de mooiste liederencycli uit de muziekliteratuur: Winterreise. Müller was niet een dichter van het formaat van Goethe, van wie Schubert ook talloze gedichten op muziek heeft gezet, maar waarschijnlijk was Müller zich daar ook wel van bewust, want in tegenstelling tot Goethe, die nijdig liet weten dat die rottige Schubert er met zijn gedichten vandoor was gegaan, vond Müller dat die van hem pas echt tot hun recht waren gekomen nadat ze op muziek waren gezet. En Müller had gelijk.

Een meisje loos

P.F. Thomése
De weldoener (Nl 2010) 
Roman, 348 pp.



Een megalomane, mislukte componist met een midlifecrisis, dat is Theo Kiers, die zich de artiestennaam Sierk Wolffensberger heeft aangemeten. Het heeft niet mogen baten. Hij is niet eens wereldberoemd in Haarlem, zijn geboortestad en thuishaven. De aanstelling als onbezoldigd stadskoordirigent heeft hij alleen maar aangenomen om zijn eigen werken uit te kunnen voeren ("Zo diep is hij gezonken."), al is het dan door amateurs die niets van de grootsheid en complexiteit van zijn muziek vatten. Gelukkig is hij financieel onafhankelijk, omdat hij ooit - hoe romantisch! - een aristocratische erfdochter heeft geschaakt, maar verder is het leven een kwelling. Niks groots en meeslepend. Provinciaal gereutel in de marge tussen het gepeupel is het. Maar vandaag, op Goede Vrijdag, gaat zijn leven voorgoed veranderen, ook al weet hij dat zelf nog niet. Want even nadat hij de achteringang van de kerk heeft betreden voor de generale repetitie van zijn monumentale Paaskoorwerk Duisternissen ontdekt hij een comateus meisje met teveel pillen op en redt hij haar het leven. Eindelijk een grootse daad. Dit wordt niet alleen haar maar ook zijn wederopstanding.

Kunst, leven, liefde, oorlog

Erik Menkveld,
Het grote zwijgen (Nederland 2011)
Roman, 383 pp.

Het was een wat eigenaardige en licht schokkende gewaarwording om te lezen dat de schrijver van dit boek was overleden twee dagen nadat ik het uit had. Er ontstaat bij het lezen van een boek dat je erg mooi vindt altijd even een soort eenzijdige band met de auteur, en de dood van zo iemand brengt dan toch een klein schokje teweeg, zelfs als je hem verder in het geheel niet kende. Het is in ieder geval een groot verlies voor de Nederlandse letteren, want uit Het grote zwijgen blijkt dat Menkveld een zeer begaafd schrijver was. Het stemt droevig dat we na deze prachtige bekroonde debuutroman nu nooit weer een roman van zijn hand zullen zien verschijnen.

Ik kan me indenken dat niet iedereen zó weg van dit boek zal zijn als ik, want Het grote zwijgen draait om de liefde voor de klassieke muziek, iets dat mij zeer aan het hart gaat maar de meeste mensen veel minder zegt. Het concentreert zich op de vriendschap tussen de gevestigde componist Alphons Diepenbrock en het aanstormende jonge talent Matthijs Vermeulen in de jaren vlak voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog. Diepenbrock was een classicus gehuwd met een jonkvrouw, Vermeulen de zoon van een eenvoudige plattelandssmit. Het waren twee heel verschillende persoonlijkheden - Diepenbrock gereserveerd en voorzichtig, Vermeulen gepassioneerd en socialistisch - maar in de muziek vonden ze elkaar. Diepenbrock nam de jonge, straatarme muziekrecensent onder zijn hoede en zorgde dat hij een opleiding kreeg.

Piano's in Parijs

T.E. Carhart,
The Pianoshop on the Left Bank (VS 2000)
Nederlandse titel: Het pianoatelier
Memoires, 265 pp.


Elke ochtend als hij zijn dochtertje naar school bracht, kwam Thad Carhart (een 'American in Paris') ergens in een achterafstraatje langs een wat raadselachtig winkel. Er lagen verstofte piano-onderdelen in de etalage en boven de deur stond het opschrift "Desforges Pianos". Toen hij het plan opvatte om weer te beginnen met zijn oude hobby pianospelen trok hij de stoute schoenen aan en stapte op een ochtend de winkel binnen. Hij kwam terecht in een wat donkere ruimte met nog meer piano-onderdelen en geen mens te bekennen, totdat achterin de winkel een deur openging en er een oudere man in een stofjas verscheen die schielijk de deur achter zich dicht deed, alsof hij niet wilde dat anderen zagen wat daar gebeurde. Op Carharts vraag of hij misschien een goede tweedehands piano wist, antwoordde de man ontkennend. Nee, nee, dat soort dingen kwam hij nooit tegen. Carhart bleef volhouden, totdat er op een dag een jongere man reageerde op de winkelbel en hem een hint gaf: misschien zouden ze wat voor hem kunnen betekenen als hij een referentie van een bekende had. Ahaaa! Al gauw ontdekte Carhart na enig rondvragen een kennis die hem een introductie kon geven en zo slaagde hij er eindelijk in om door te dringen tot de wereld achter de dichte deur.

Mozart weer als nieuw

Eric-Emmanuel Schmitt,
Mijn leven met Mozart (Frankrijk 2005)
Vertaald uit het Frans door Eef Gratama
Muzikale memoires, 151 pp. (mét cd!)


Op de titelpagina staat met duidelijke zwarte letters dat dit een roman is,  maar daarmee krijg je een volledig verkeerde indruk van dit boek, want er zit géén verhaal in en er zijn géén personages in de gebruikelijk zin van het woord. Karakterontwikkeling heeft het weer wel en mooi is het ook - althans voor de liefhebbers van klassieke muziek in het algemeen en Mozart in het bijzonder. De rest mag nu afhaken.

Schmitt heeft zijn boek opgezet als een serie brieven aan Mozart ("gefingeerde brieven" staat op de achterkant, wat me nogal logisch lijkt met een geadresseerde die al eeuwen dood is). Daarin schrijft hij aan de componist wat zijn muziek voor hem betekend heeft in zijn leven en voor zijn ontwikkeling als mens en kunstenaar. Hoe een wonderschone aria uit Le Nozze di Figaro (te beluisteren op de meegeleverde cd) hem uit een existentialistische puberdepressie haalde:

Weg wanhoop! Weg somberheid! Ik wilde leven. Als er op aarde zulke waardevolle, zulke volmaakte en zulke intense dingen bestonden, trok het leven me aan.
[...] Genezing door schoonheid... Waarschijnlijk zou geen enkele psycholoog op het idee gekomen zijn om me op die manier te behandelen. (p. 19/20)

Aimez-vous Bach?

Eric Siblin,
The Cello Suites: In Search of a Baroque Masterpiece (VS 2009)
Muziek, 270 pp.
Niet in het Nederlands verkrijgbaar


Siblin was een popmuziekjournalist zonder speciale belangstelling voor klassieke muziek, toen hij toevallig een keer bij een opvoering van de Cello Suites van Bach terecht kwam. En wat gebeurde er? Hij was verkocht. Totaal. Zo totaal dat hij gedreven werd zich helemaal te verdiepen in deze suites voor één enkele kale cello - schitterende muziek, maar niet meteen Bachs populairste of meest toegankelijke werk.

En zo ontdekte Siblin dat het oorspronkelijke manuscript van dit werk verdwenen is, en dat alleen de kopie die zijn tweede vrouw Anna Magdalena maakte is overgeleverd. Ook ontdekte hij dat de suites minstens anderhalve eeuw in het vergeetboek waren geraakt en nooit meer werden uitgevoerd, totdat de beroemde cellist Pablo Casals ze ongeveer een eeuw geleden aan de vergetelheid ontrukte. Nu zijn er tientallen uitvoeringen van dit werk - kijk de iTunes Stores en YouTube er maar op na. Zelf heb ik de cd met Yo-Yo Ma, maar uit het boek van Siblin blijkt dat ook onze landgenoten Anner Bijlsma en Pieter Wispelwey wereldberoemd zijn geworden met de suites. Ze worden allebei regelmatig geciteerd en opgevoerd.

Een lyrisch verhaal over terroristen en opera

Ann Patchett,
Bel Canto (VS 2001)
Roman, 318 pp.
In het Nederlands onder dezelfde titel uitgebracht


Voordat je begint met dit boek moet je eigenlijk eerst de beroemde aria uit Dvořáks opera Rusalka afspelen, dan je ogen sluiten en je inbeelden dat je in een luxe villa in Zuid-Amerika bent, waar de beroemdste sopraan ter wereld op een privéfeest met gasten van over de hele wereld voor een Japanse zakenman zingt.

Iedereen op het feest is betoverd door de goddelijke stem van Roxane Coss en als meteen na het einde van de aria de lichten ineens uitgaan, schrikt niemand, want iedereen verkeert nog in de trance die elke klassiekemuziekliefhebber ondergaat als hij live een stuk hemels mooi uitgevoerde muziek hoort. Totdat het licht weer aan gaat er ineens een hele hoop zwaar bewapende lieden in camouflagepak binnenstormen. De guerilla's willen de president van het land ontvoeren, maar die heeft op het laatste moment afgezegd om naar een cruciale aflevering van zijn favoriete soap te kijken. Nu zitten de guerilla's met 200 gijzelaars waar ze niks aan hebben en waarmee ze niet weten wat te doen. Net als bij de waargebeurde gijzelaarsactie in 1996 in een ambassade in Lima (Peru) duurt deze actie maanden, blijven alle gijzelaars ongedeerd en worden alle de guerilla's omgebracht. Daarmee verklap ik niets, want Patchett maakt op pagina 13 al duidelijk hoe het af zal lopen en haalt daarmee bewust de spanning over het einde weg, om zich te kunnen concentreren op de interactie tussen de gijzelaars en de guerilla's.

Een opera en het openzetten van de onderwereld

Robertson Davies,
The Lyre of Orpheus (Canada 1988)
Roman, 472 pp.
13 maart 2009
Niet in het Nederlands verkrijgbaar


De lier van Orpheus opent de deur van de onderwereld, volgens componist en schrijver E.T.A. Hoffmann, en dat is een riskante bezigheid. In dit derde deel van de Cornish-trilogie zijn zo'n beetje alle personage uit deel 1 weer bijeen om een ambitieus project op stapel te zetten: het completeren en op de planken brengen van een onvoltooide opera van schrijver en componist Hoffmann, die in 1822 overleed. En dat blijkt niet zonder risico's te zijn: de pasgetrouwde Arthur en Maria Cornish, die de onderneming financieren, krijgen er onverwachte huwelijksproblemen door; professor Simon Darcourt voelt zich genoodzaakt op het dievenpad te gaan; en dezelfde professor doet verbazingwekkende ontdekkingen over wijlen Francis Cornish, wiens biografie hij schrijft en wiens geld de opera mogelijk maakt.

Intussen wordt de zaak van een afstandje bekeken door de dode E.T.A. Hoffmann zelf, die al 160 jaar in Limbo verkeert vanwege het onafgemaakte karakter van zijn laatste opera en de gebeurtenissen als een soort Grieks koor van commentaar voorziet. Eén van zijn allermooiste observaties vond ik deze:

What is a Philistine? Oh, some of them are very good people. They are the salt of the earth, but not its pepper. A Philistine is someone who is content to live in a wholly unexplored world. (p. 153)

Een louche viool en een labiele violiste

Claire Kilroy,
Tenderwire (Ierland 2006)
Roman, 266 pp.
Nederlandse titel: De violiste


Een groot deel van de kracht van dit boek is dat het niet zomaar in een hokje te stoppen is. Het is erg spannend, maar geen thriller; het is hier en daar droogkomisch, maar ook zo nu en dan onverwacht tragisch. De hoofdpersoon, klassiek violiste Eva Tyne, is een vat vol tegenstrijdigheden: paranoïde als het op haar vrienden aankomt, roekeloos goed van vertrouwen in de contacten met dubieuze figuren als een illegale Rus (of Tsjetsjeen?) en een gladde bankier, die bij wijze van spreken "onbetrouwbaar" op zijn voorhoofd heeft staan. De wereld van de klassieke muziek wordt gemengd met die van louche types in afbraakwijken.

Eva is een aanstormend talent uit Ierland, die het in New York probeert te maken. Haar allereerste solo-optreden loopt goed af, maar daarna gaat er het een en ander mis. Ze belandt korte tijd in het ziekenhuis, meteen daarna in een bar waar ze veel te veel drinkt en tenslotte thuis, waar ze het uitmaakt met haar niet aanwezige vriend. Een paar dagen later, in een ander café, waar ze weer teveel drinkt, heeft Eva een lichtelijk bizarre ontmoeting met de louche Alexander, die beweert over een gesmokkelde Stradivarius te beschikken die hij wegens omstandigheden voor de helft van de waarde aan Eva wil slijten. Eva ziet hierin dé kans om haar carrière een extra stimulans te geven en gaat als een idioot aan de slag om 6 ton bij elkaar te sprokkelen. Maakt niet uit hoe, want Eva is verblind. Eva heeft ook zelf-destructieve en neurotische trekjes en pas laat in de roman ontdekken we wat daar achter zit.

Dit is een uitstekend, scherp geschreven boek dat ik in vliegende vaart heb uitgelezen. Claire Kilroy beschikt over een vlotte pen, met een vaak licht-humoristische ondertoon; ze is in staat een origineel verhaal te creëren, met levensechte, memorabele personages en zonder de voorspelbare plotwendingen en uitgemolken formules die je in het suspense-genre nogal eens tegen komt. Het boek heeft geen literaire pretenties, maar is zo goed geschreven dat ik er bijzonder veel plezier aan heb beleefd. Warm aanbevolen voor natte, stormachtige herfstavonden.