Wie is een held en wat is een monster?

Natalie Haynes,

Stone Blind (GB 2023)

Roman, 384 pp.

Nederlandse titel: De blik van Medusa


In deze versie van het klassieke Griekse verhaal van Medusa wordt alles op zijn kop gezet. De held is een opschepperig dom pubertje, de goden een stelletje verveelde narcisten, terwijl de monsters humaan en liefdevol zijn. Het is maar net van welke kant je ze bekijkt en de kant van Natalie Haynes is duidelijk die van de monsters. De monsters, dat zijn hier drie zusters, de mythische Gorgonen. Ze hebben vleugels, slagtanden, levende slangen in plaats van haar en wonen in een geïsoleerde grot aan zee. De twee oudste zijn onsterfelijk, maar de jongste niet en wie haar aankijkt versteent ter plekke en is op slag dood. Dat is Medusa.

Een wraakcyclus die nooit eindigt

Jennifer Saint,

Elektra (GB 2022)

Roman, 304 pp.

Onder dezelfde titel in het Nederlands gepubliceerd

Deze ijzersterke hervertelling van een verhaal uit de Griekse oudheid gaat over wraak – de wraak van een godin die gekrenkt is, de wraak van een god wiens avances niet welkom zijn, de wraak van Griekse koningen omdat een Trojaanse prins de vrouw van een van heeft geschaakt, en bovenal: de wraak van een moeder op haar echtgenoot omdat die hun oudste dochter offert en de wraak van hun jongste dochter die niet kan verkroppen dat haar moeder haar vader heeft vermoord. Alles draait om wraak en Jennifer Saint laat indringend zien hoe alles verterend die emotie kan zijn en hoe haar hoofdpersonen daardoor al generaties lang gevangen zitten in een nooit eindigende cyclus van geweld.

Gedumpt

Jennifer Saint,

Ariadne (GB 2021)

Roman, 322 pp.

Onder dezelfde titel in het Nederlands verkrijgbaar

Vroeger concentreerden hervertellingen van Griekse mythes zich vooral op heldendaden. En die heldendaden werden vanzelfsprekend verricht door mannen, zoals Hercules, Theseus en de strijders uit de Iliad. Maar de laatste jaren hebben meerdere vrouwelijke schrijvers zich gerealiseerd dat er nog prachtig onontgonnen terrein braak ligt om de verhalen van de vrouwen uit die mythes te vertellen en de mythes daarmee van een frisse blik te voorzien. Margaret Atwood maakte een geweldige novelle over achterblijfster Penelope, de vrouw van Odysseus, en ik genoot ook zeer van de roman van Madeline Miller, over de tovenares Circe, een andere vrouwelijke bijfiguur uit de Odyssee.

Een zeer bijzonder fietsmaatje

Dean Nicholson & Gary Jenkins,
Nala's World (2020)
Reisverhaal, 272 pp.
Nederlandse titel: Nala's wereld

Dean Nicholson is een uit de kluiten gewassen Schot met tatoeages. Het is duidelijk een beste vent, maar hij heeft op zijn dertigste nog niet veel van zijn leven gemaakt. Zijn voornaamste bezigheden tot nu toe hebben vooral bestaan uit feesten en eenvoudige baantjes om in leven te blijven. Hij woont - uiteraard - nog bij zijn ouders. Gelukkig krijgt hij op een gegeven moment ook wel in de gaten dat hij zo niet eeuwig door kan gaan en hij besluit om iets radicaals te doen: hij gaat samen met zijn beste vriend de wereld rondfietsen. Zijn familie vindt het - uiteraard - een geweldig idee en Dean werkt zich een tijdlang uit de naad als bouwvakker om genoeg geld bij elkaar te verdienen voor de grote reis.

En daar gaan ze dan eindelijk! Nu zal alles anders worden. Alleen wordt het dat niet, want ook onderweg zijn overal feestjes en het lukt Dean maar niet om zichzelf te vinden. Ergens op de Balkan neemt hij een moedig besluit: zijn kameraad slaat linksaf naar Boedapest voor nog meer feestgedruis, Dean slaat rechtsaf richting Bosnië om in zijn eentje verder te fietsen. En daar gebeurt het.

Lagen opgraven

Anne Michaels,
Fugitive Pieces (Canada 1996)
Roman, 301 pp.
Nederlandse titel: Verborgen verleden


Anne Michaels is van oorsprong dichter en dat springt van de pagina's af. Ze bezit een enorme lenigheid met taal, schildert met metaforen die zowel precies als evocatief zijn en heeft het observatievermogen van een groot kunstenaar. Ze ziet dingen om zich heen waar mensen als ik achteloos aan voorbij sloffen.

Het boek begint met een beeld, dat eventjes alleen maar raadsels oproept. De ik-persoon vertelt hoe hij als een veenlijk opdoemt uit de moerassige grond van een prehistorische stad in Polen. Dat is hoe de Griekse geoloog die er aan het werk is bij de archeologische opgraving hem ziet, tot zijn grote schrik. Maar de schrik duurt maar heel even. Het is 1940 en de man begrijpt al gauw dat dit een uitgemergeld jongetje van zeven is, dat ontsnapt is aan de Nazi's die zijn familie hebben vermoord en dat zich in het bos in leven heeft gehouden totdat hij niet meer kon. Athos stopt het kind onder zijn jas en smokkelt het in zijn auto naar huis, naar zijn Griekse eiland, waar hij het liefdevol verborgen houdt en opvoedt totdat de oorlog voorbij is.

Plato enzo

Plato door Mitch Francis (bron)

Ik denk niet dat er tegenwoordig nog hordes mensen zijn die de werken Plato (Athene c. 427 - c. 347 v.Chr.) lezen. Op het gym vertaalden wij ooit moeizaam een stuk van hem uit het originele Grieks, maar ik kan me met de beste wil van de wereld niet meer herinneren wat dat was (Hella of Margreet, weten jullie dat misschien nog?).

Invloed
Maar zijn erfenis is nog steeds gigantisch, al zullen maar weinig mensen zich daarvan bewust zijn. Heel toevallig speelt zijn filosofie een belangrijke rol in twee boeken die ik tegelijkertijd aan het lezen was. In A History of God zet Karen Armstrong uiteen hoe groot zijn invloed op het vroege christendom was en in Jo Waltons speculatieve roman The Just City wordt de ideale samenleving uit zijn Politeia (de 'Staat', geschreven rond 380 v.Chr.) in de praktijk gebracht. In 2001 werd dit werk van Plato (dat in het Engels The Republic heet) in een enquête onder filosofen door het Britse Philosopher's Magazine trouwens uitgeroepen tot het belangrijkste filosofische werk ooit.

Dochter van de zon

Madeline Miller, 
Circe (VS 2018)
Roman, 352 pp.
Nog niet in het Nederlands vertaald


Madeline Miller is een classicus die in 2012 debuteerde met The Song of Achilles, een roman die ik meteen één van de beste boeken van het afgelopen decennium vond (hier besproken). Zelden zag ik de klassieke oudheid zo mooi, met zoveel verbeelding en met zo'n eigen visie opnieuw geïnterpreteerd. Toegegeven, met het verhaal van Patroclus en Achilles had Miller ook meteen geweldig materiaal te pakken: er is niks zo aangrijpend als een tragische liefdesgeschiedenis - voorop gesteld dat deze goed verteld wordt. En een fantastische verteller is Miller zonder meer. Ook in deze tweede roman bewijst ze dat onomstotelijk. Toch is het materiaal net iets minder interessant, want er is geen centraal conflict dat bijna onvermijdelijk op een tragisch einde uit moet draaien, maar een levensgeschiedenis die duizenden jaren bestrijkt.

Hoe een onmogelijke puzzel opgelost werd

Margalit Fox,
The Riddle of the Labyrinth:
The Quest to Crack an Ancient Code (VS 2013).
Geschiedenis, taalkunde, 384 pp.
Niet vertaald.

Negentiende-eeuwse historici namen over het algemeen aan dat de Griekse geschiedenis begon in 776 vChr., met de eerste bekende Olympische Spelen. Vóór die datum was sprake van een lange periode van duisternis waarover weinig bekend was. Een ontdekking op Kreta door de Engelse archeoloog Arthur Evans rond 1900 bracht daar verandering in: in het paleizencomplex van Knossos ontdekte hij een enorme stapel kleitabletten (zo'n 3.000) uit circa 1.400 vChr. met daarop uitgebreide teksten. De kleitabletten waren door een noodlottig maar voor ons fortuinlijk toeval bewaard gebleven doordat ze in een grote verwoestende brand per ongeluk gebakken en vereeuwigd waren, in plaats van dat ze - zoals gebruikelijk - verpulverd werden. De teksten konden een schat aan informatie over deze onbekende beschaving opleveren, ware het niet dat er sprake was van een klein probleempje: niemand kende het schrift waarin ze geschreven waren en niemand had zelfs maar enig idee van de taal waarin de teksten waren opgesteld. Phoenicisch, Etruskisch, Hittitisch, nog iets anders? Geen mens die het wist.

Alternatief gidsje

Elke zomer verschijnt al decennia de roemruchte VN Detective en Thrillergids. Toen ik vorige week zaterdag bij de kapper het blad voor het eerst sinds ik-weet-niet-hoe-lang weer in handen kreeg, bedacht ik ineens dat ik nog een handjevol niet-besproken spannende boeken van het afgelopen half jaar had liggen, waar ik mooi een alternatief vakantieleesgidsje van kon maken. De VN-gids blijkt tegenwoordig een dikke pil te zijn, waarin je verdwaalt in de keuzes. Ik maak het je gemakkelijk: een rijtje van vier dat je zo hebt doorgeploegd, en ik koppel de boeken ook nog eens aan een bestemming. Service, hè?

O ja, en wat betreft die bestemmingen: die kun je letterlijk opvatten ("ik ga dit jaar naar Verweggistan, dus ik het neem het boek mee dat daar speelt") maar net zo goed virtueel ("ik blijf lekker in mijn eigen tuin en reis in gedachten naar Verweggistan, zonder jetlag en enge beesten").

Het eerste Oost-West conflict

Tom Holland, Persian Fire: The First World Empire
and the Battle for the West (GB 2005)
Nederlandse titel: Perzisch vuur
Geschiedenis, 448 pp.
28 februari 2017



Het zal ergens rond 1974 zijn geweest dat wij in de Griekse les geteisterd werden door de Anabasis van Xenophon, een Atheense soldaat en historicus van ergens voor Christus die iets van doen had gehad met Perzische oorlogen en daar een (in mijn ogen) oorverdovend saai boek over had geschreven. Het schijnt dat zijn Grieks relatief gemakkelijk te volgen was en daarom was het één van de eerste teksten die wij ter vertaling voorgelegd kregen. Ik heb het boek daarna zo snel mogelijk vergeten. In het weinige dat ik me er later nog van kon herinneren, ging het over de Grieks-Perzische oorlogen waarin onder meer de roemruchte slag bij Marathon plaats vond, maar dat bleek niet te kloppen. De Grieks-Perzische oorlogen waren eerder en het was niet Xenophon die daarover geschreven had, maar Herodotus. Over die oorlogen heeft Tom Holland een boek geschreven, en wat voor boek. Het leest eerder als de heet-van-de-naald artikelen van een oorlogsverslaggever dan als een duf geschiedenisboek. Heel andere koek dan Xenophon dus.

Nou ben ik op de een of andere manier niet zo van de veldslagen en dergelijke, dus het is een hele prestatie van Holland dat hij mij mee wist te krijgen. Maar het is niet alleen oorlog wat de klok slaat in dit boek. Een groot deel van dit boek gaat over het ontstaan van het Perzische wereldrijk en vervolgens over de Griekse stadsstaatjes die zich aan de periferie daarvan bevonden. Holland doet dat vlot en smakelijk en met humor, terwijl je tegelijkertijd een behoorlijk goed beeld krijgt van beide partijen.

Die Unvollendete

Patrick Leigh Fermor, 
The Broken Road: From the Iron Gates to Mount Athos (GB 2013).
Reisverhaal, 385 pp.
Nederlandse titel: Een onvoltooide reis
10 november 2016



In 1934 wandelde de jonge Patrick Leigh Fermor door een heel andere wereld dan de huidige van Hoek van Holland naar Istanboel, afwisselend slapend in hooibergen en bij bevriende kasteelheren. De titel van de Nederlandse vertaling (Een onvoltooide reis) suggereert dat hij nooit in Istanboel aankwam, maar dat klopt niet. Het is niet de reis die onvoltooid bleef, maar dit boek. Een paar dagen vóór aankomst in Istanboel eindigt het abrupt midden in een zin: "... and yet, in another sense, although -" Leigh Fermor overleed in 2011 voordat hij het boek af kon maken en in mijn verbeelding stierf de 96-jarige met een vulpen in de hand terwijl hij net - bibberig - het woord 'although' had geschreven. Ineens kon hij zich niet meer herinneren hoe de zin verder moest en ging in zijn hoofd het licht uit. De vulpen gleed uit zijn hand en de zin versteende halverwege. Maar dat is mijn fantasie, want het schijnt dat de man al tien jaar lang last had van een schrijfblokkade. Het is echter wel een mooi romantisch beeld dat hem goed past.

Griekse klucht

Michael Frayn,
Skios (GB 2012)
Roman, 272 pp.
In het Nederlands verkrijgbaar onder dezelfde titel



Op de middelbare school speelde ik ooit een rolletje in het jaarlijkse toneelstuk: een diva-achtig troela die werd ontmaskerd als handelaar in blanke slavinnen en tegen het eind van het stuk door de politie werd gearresteerd en glorieloos afgevoerd (zie foto hieronder). Ik kan bepaald niet zeggen dat ik schitterde en evenmin dat het stuk een meesterwerk was. Het speelde zich af in een villa in Nice, waar steeds maar onverwachte gasten bleven opduiken, had knullige dialogen, een hoog onwaarschijnlijkheidsgehalte en was een onvervalste amateurklucht. Gek genoeg moest ik bij het lezen van Skios met enige regelmaat aan deze klucht terug denken, maar ik voeg daar onmiddellijk aan toe dat het verhaal van Frayn mijlenver uitstijgt boven amateurniveau en dat het, hoewel een klucht, eentje van de allersuperieurste soort is. Het stond zelfs op de longlist voor de Booker Prize, alhoewel ik dat wel erg hoog gegrepen vind. Maar een bijzonder jolige leeservaring is het beslist.

Gemaakt om ten onder te gaan

Madeline Miller,
The Song of Achilles (VS 2012)
Roman, 320 pp.
Nederlandse titel: Een lied voor Achilles


Vroeger bij Griekse les moesten wij de eerste paar regels van de Odyssee uit het hoofd leren. Voor het metrum. Ik kan ze nog steeds opdreunen, compleet met daverende dactyli. Ook vertaalden wij moeizaam, woordje voor woordje, passages uit de Odyssee. De Ilias lazen we niet, maar dat verhaal kregen we op andere manieren wel mee. Het relaas van Odysseus vond ik echter verreweg het mooist (geef mij maar exotische avonturen, liever dan al dat Trojaanse wapengekletter) totdat ik deze schitterende hervertelling van het lot van Achilles las.

Sombere geheimen in Sparta

Tobias Hill,
The Hidden (GB 2009)
Roman, 452 pp.
Nederlandse titel: Het verborgene


Ik had echt zin in dit boek. Hills eerdere roman, The Love of Stones, had ik met veel plezier gelezen en de opvolger, The Cryptographer, vond ik nog beter. Voeg daarbij dat de The Hidden zich afspeelt rond een archeologische opgraving en succes was voor mij al bijna gegarandeerd. Maar helaas, het leven zit nu eenmaal vol kleine teleurstellinkjes en dit was er een van.

Ik heb drie problemen met dit boek. De eerste is de hoofdpersoon. Ben Mercer is een jonge Britse archeoloog die naar Griekenland vlucht na een ellendige scheiding. Hij neemt het eerste het beste baantje dat hij kan krijgen en belandt zo in een deprimerende grilltent in een buitenwijk van Athene. Daar krijgt hij tot zijn verbazing op een dag een vroegere collega als klant, die hem met tegenzin vertelt dat hij in Griekenland is vanwege een opgraving in Sparta. Sparta! Daar wil Ben ook wel heen, maar Eberhard zegt dat ze niemand meer nodig hebben. Ben weet echter via-via toch aangenomen te worden en wordt met open armen ontvangen door de leidinggevende, maar niet door Eberhard en zijn vrienden. Ben wil echter wanhopig graag door hen geaccepteerd worden en wurmt zich in allerlei bochten om dat voor elkaar te krijgen.

Griekenland: Pilion en Skopelos

Dit is een wat afwijkende Griekenlandreis: ik heb namelijk niet liggen bakken op zomerse stranden, maar heb door herfstbossen gestruind en genoten van een overvloed aan appels, tamme kastanjes en paddestoelen. De luchten waren niet elke dag knalblauw, maar in plaats daarvan scheen er een zacht en gefilterd herfstlicht en was het landschap niet uitgedroogd maar weelderig groen. En de meeste toeristen waren alweer weg, waardoor het overal heerlijk rustig was.

Reisgegevens Periode: oktober 2006 Soort reis: georganiseerde wandelreis  Organisatie: SNP Accommodatie: hotelletjes Bezocht: de dorpjes Kala Nera, Vyzitsa, Miliès, Aghios Ioannis,  Makranitsa en Portaria (alle op het schiereiland Pilion); het eiland Skopelos; Thessaloniki Weer: rond de 18° C, d.w.z. wat kouder dan normaal; zonnige dagen afgewisseld met bewolkte; een enkele bui; prima wandelweer

Een overvloedige appeloogst

Pilion: een onbekend schiereiland Geen mens die ik vertelde waar ik met vakantie heen ging, had ooit van Pilion gehoord (ikzelf ook niet trouwens), dus hierbij even een topografielesje: Pilion ligt aan de oostkust van Midden-Griekenland, ongeveer even ver van Athene als van Thessaloniki. Het is bedekt met dichte, weelderige bossen en was in vroeger eeuwen zo ondoordringbaar dat de Turkse bezetters er nooit vat op hebben kunnen krijgen. De meeste dorpen lagen destijds een eindje het binnenland in, omdat ze anders een te gemakkelijke prooi voor zeerovers waren. Die onveilige tijden zijn allang voorbij, maar Pilion is nog wel steeds groener, bosrijker en rustiger dan veel andere streken in Griekenland. Mooie oude  huizen staan er ook.

Een oud herenhuis in Vyzitsa

Van Demeter naar St. Dimitrios  Godsdienst speelt nog steeds een grote rol in het leven van de meeste Grieken. Het pantheon van Zeus en Hera is inmiddels vervangen door een groot scala aan heiligen, die de Grieken gunstig proberen te stemmen door bijvoorbeeld minikapelletjes ter grootte van een forse brievenbus voor hen in te richten (foto links). Overal langs de weg kom je ze tegen, inclusief een plengoffer in de vorm van een flesje frisdrank. Ook is het platteland bezaaid met kleine kerkjes. De bouwstijl is bijna altijd heel eenvoudig, maar de ikonen zijn vaak fraai. Je kunt er een kaarsje opsteken dat heerlijk naar bijenwas ruikt. De schitterende kraaltjeslampen, het overvloedige goud van de iconen, het kaarslicht en de kleine afmetingen van de ruimte geven aan zo'n kerkje een hele bijzondere en intieme sfeer.

Onder: typisch Piliondorpje, met op de achtergrond de zee,
die door het zachte herfstlicht ongemerkt in de lucht over lijkt te gaan.

Schilderachtig Skopelos
Voor de kust van Pilion liggen de Sporaden, een groene eilandengroep. Wij verbleven de laatste dagen op Skopelos, in het gelijknamige plaatsje. Zoals je hieronder kunt zien is Skopelos een plaatje. De poes is één van de vele zwerfkatten en -honden die er in Griekenland op straat rondlopen. De katten zijn meestal schichtig en op een afstand, maar de honden zijn meesters in het inpakken van malle toeristen zoals ik. Meteen al op de eerste wandeling ging er een vrolijk zwartbruin hondje met ons mee; in Aghios Ioannis, aan de kust, kregen we gezelschap van een ontzettend lieve hond die niet schooide, maar je tijdens de lunch langs de weg alleen maar van een afstandje aankeek (werkte perfect), en op Skopelos stond er een grote aanhalige hond voor onze hoteldeur die blij meeliep naar de andere kant van het eiland. Ik vond ze allemaal even lief.

Boven: het haventje van Skopelos.

Linksonder: wandeling op Skopelos, rechtsonder: kloostertje op Skopelos.