Waarom Russisische roulette zo heet

Boris Akunin,
The Winter Queen (Rusland 1998)

Vertaald uit het Russisch door Andrew Bromfield

Roman, 256 pp.

In het Nederlands: Fandorin door Boris Akoenin

 

 

Ook al je hele leven geplaagd door de prangende vraag waarom Russische roulette niet Amerikaanse roulette heet? Dit boek geeft eindelijk het verlossende antwoord. Of je dat antwoord al te serieus moet nemen, is een andere kwestie, want dit is een misdaadroman die puur als amusement is bedoeld. Het is de eerste van een inmiddels lange en populaire serie rondom Erast Fandorin, die in 1876 in Moskou zijn loopbaan bij de politie als piepjong broekje begint in de rang van Pennenlikker Veertiende Klasse (of zoiets).

 

Nihilisten

Een rijke student heeft op wel heel curieuze zelfmoord gepleegd in een park en Erast is de enige die het gevoel heeft dat er iets niet in de haak is. Zijn superieur is toegeeflijk genoeg om hem wat onderzoek te laten doen, zonder er iets van te verwachten (de Moskouse politie anno 1876 had overduidelijk geen last van budgetten en targets, wat ook wel eens verfrissend is) en Erast gaat er met gezwinde spoed op uit. Hij komt al gauw in een wespennest terecht van een femme fatale, een Engelse aristocrate, enge nihilisten, messenstekers en bommengooiers, en doorstaat de vreselijkste gevaren.

Spiegelingen en bespiegelingen

Gaito Gazdanov,
The Spectre of Alexander Wolf (Rusland 1947-48)
Uit het Russisch vertaald door Bryan Karetnyk
Nederlandse titel: Het fantoom van Alexander Wolf
Roman, 192 pp.


Het klinkt als een thriller. In de tijd van de Russische Burgeroorlog schoot de verteller als zestienjarige een tegenstander dood en vluchtte weg op het witte paard van de dode - een traumatische gebeurtenis die nog steeds zijn leven overschaduwt. Vele jaren later in Parijs, waar hij als freelance journalist werkt, stuit deze man op een boek van de Engelse schrijver Alexander Wolf, waarin in één van de verhalen wordt beschreven hoe de hoofdpersoon wordt neergeschoten door een jonge jongen, die vervolgens op zijn witte paard weg galoppeert. Alle details kloppen. Er waren geen getuigen. Er is maar één conclusie mogelijk: de tegenstander met het witte paard heeft het schot overleefd en is schrijver geworden. Maar pogingen om met de auteur in contact te komen lopen op niks uit en hij kan de bruut uit de traumatische confrontatie moeilijk rijmen met de sensitief geschreven verhalen uit het boek. Dan ontmoet hij Yelena, een raadselachtige Russin met een verleden vol minnaars, waarvan de verteller de laatste wordt. Er ontstaat een hartstochtelijke liefdesrelatie en de verteller is eindelijk gelukkig. Totdat er wederom een traumatische confrontatie volgt en het verhaal terug komt bij het begin. Onontkoombaar.

Van edelman tot bediende

Amor Towles,
A Gentleman in Moscow (VS 2016)
Roman, 460 pp.
In het Nederlands vertaald als Graaf in Moskou


Regelmatig moest ik bij dit verrukkelijke boek denken aan één van mijn lievelingsfilms, The Grand Budapest Hotel van Wes Andersen. Grappig genoeg niet eens zozeer omdat dit ook in een luxe hotel speelt, maar eerder vanwege de volstrekt originele verbeelding van de schrijver, de optimistische blik, de ongebruikelijke humor en de prachtige gestileerdheid van veel scènes - een gestileerdheid die nooit verzandt in mooie scènes om de mooie scènes, maar het verhaal juist voortstuwt. Want wat bleek toen ik zojuist nog eens de passages doornam die ik eerder markeerde omdat ze mij niet alleen schitterend geschreven maar ook van belang voor het verhaal leken? Er staat daarin steeds een sprekend detail dat later van betekenis is voor de rest van het verhaal; een betekenis die het boek zijn reliëf geeft en het zijn emotionele lading schenkt. Alles blijkt uiteindelijk te kloppen.

Alleen het gegeven van dit verhaal is trouwens al heel origineel. De hoofdpersoon is de Russische graaf Alexander Rostov, die in 1922 door de Bolsjewieken veroordeeld wordt tot levenslang huisarrest in Hotel Metropol in Moskou, waar hij dan al vier jaar woont. Het enige wat hem van het vuurpeloton redt, is dat hij tien jaar eerder een gedicht met uitgesproken revolutionaire sentimenten heeft gepubliceerd. Meer dan dertig jaar zal de Graaf in dit hotel blijven en over die periode gaat dit boek.

Artistieke integriteit onder een totalitair regime

Julian Barnes,
The Noise of Time (2016)
Roman, 192 pp.
Nederlandse titel: Het tumult van de tijd



Julian Barnes is een hele knappe schrijver en er zitten hele knappe dingen in dit boek. Het is het gefictionaliseerde leven van één van de grote Russische componisten van de twintigste eeuw, Dmitri Sjostakovitsj, een gekweld man, die als kunstenaar overeind probeerde te blijven onder de willekeur van Stalin en de onderdrukking van de Sovjetstaat. Barnes heeft voor zijn roman drie grote crisismomenten in het leven van de componist gekozen. 1938 staat in het teken van de angst - de angst om opgepakt te worden voor de misdaad een opera te hebben geschreven die Stalin niet aanstond. We treffen Sjostakovitsj aan 's nachts bij de lift van zijn appartementengebouw, geheel gekleed, met koffer, zodat zijn vrouw en kind het trauma van zijn arrestatie bespaard zal blijven. Nacht na nacht staat hij daar, maar de gevreesde arrestatie blijft uit. Waarom? Niemand die het weet.

Bezoek van de duivel

Mikhail Bulgakov, 
The Master and Margarita (Rusland 1966-67). 
Roman, 384 pp.
Vertaald in het Engels door Richard Pevear en Larissa Volokhonsy
Nederlandse titel: De Meester en Margarita



Dit is zo'n cultklassieker waarvan de status niet alleen bepaald wordt door de literaire kwaliteit maar misschien nog wel meer door het fanatisme van zijn fans en de invloed die het daardoor heeft. Zelfs Sympathy for the Devil van de Rolling Stones schijnt er door geïnspireerd te zijn, net als talloze verfilmingen en andere rocknummers. Het is op het eerste gezicht het verhaal van een bezoek van Satan (hier Woland geheten) en zijn duivelse gevolg aan Moskou, waar hij in de schouwburg een voorstelling over zwarte magie geeft, een groots bal voor dode zondaars organiseert en in het algemeen hevig huis houdt in Moskou. Er rollen koppen, er verdwijnen mensen, er heerst terreur. Net zoals in het stalinistische Rusland van de jaren dertig, de periode waarin Bulgakov deze roman schreef. Zelfs met de kritiek verpakt in een dwaas verhaal was het toen voor hem onmogelijk om het boek gepubliceerd te krijgen. Pas in 1966 zag het, in flink gecensureerde vorm, en 26 jaar na de dood van de auteur, het daglicht, waarna het onmiddellijk een sensatie te weeg bracht in de Sovjet Unie.

Een middeleeuwse toerist achterna

Tim Mackintosh-Smith, Travels With a Tangerine: A Journey in the Footnotes of Ibn Battutah (GB 2001)
Reisverhaal, 236 pp.
Nederlandse titel: Reizen in de voetnoten van Ibn Batttoeta 


Ibn Battoeta uit Tanger was een dertiende-eeuwse Marokkaan die in de veertiende eeuw uit pure nieuwsgierigheid en reislust zowat de hele toenmalige Islamitische wereld afreisde. Zoals de meeste middeleeuwse toeristen (christenen én moslims) had hij in zijn keuze van trekpleisters een voorliefde voor de graven van heiligen, maar het boek dat hij 20 jaar na dato schreef, vertelt ook (misschien wel vooral) over zijn ontmoetingen met de mensen in al die verre landen, en daarnaast over gebouwen, uitheemse gewoontes, vreemd eten, kortom al die zaken die ook de hedendaagse reisverhalenschrijver nog steeds graag oplepelt. De Britse Tim Mackintosh-Smith is een zeer erudiete arabist die al jaren in Jemen woont en gefascineerd is door deze reisverhalen. In 1997 besluit hij om de reizen van IB (zoals hij Ibn Battoeta's naam voor het gemak afkort) over te doen om te kijken wat er nog over is van de wereld die deze middeleeuwer beschreef.

Waanzin en schoonheid; liefde en ambitie

Arthur Japin,
Vaslav (Nederland 2010)
Roman, 374 pp.

Op 19 januari 1919 zou het gebeuren: de bij zijn leven al legendarische danser Vaslav Nijinski zou na jaren stilte weer optreden. Zijn vrouw hoopte hem daarmee te helpen zijn precaire geestelijke gezondheid te herstellen. Ze vermoedde dat de afwezigheid van het podium een geniale en bevlogen danser als haar man waarschijnlijk gek aan het maken was. Nu, na een benefietvoorstelling voor de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog, zou alles misschien weer goed komen. Het mocht niet zo zijn. Nijinski gaf voor een ademloos publiek dat in groten getale naar Zwitserland was gekomen een bevreemdend optreden, zonk definitief weg in waanzin en heeft in de hem resterende decennia amper nog gesproken.

Over dit tragische gegeven heeft Japin een roman geschreven, waarin hij die noodlottige 19de januari beschrijft vanuit het perspectief van de bediende van de Nijinksi's, van dat van zijn wanhopige vrouw Romola en van dat van zijn voormalige minnaar en impresario Sergej Diaghilev, die onverwacht weer opduikt na jaren afwezigheid. De personages hebben echt bestaan, maar de invulling van hun gedachten en gevoelens is louter die van de schrijver.

Een raadselachtige vrouw

Andreï Makine,
The Woman Who Waited (Frankrijk 2004)
Roman, 182 pp.
Vertaald uit het Frans door Geoffrey Strachan
Nederlandse titel: De vrouw die wachtte


Het is midden jaren zeventig, maar in Mirnoe, een dorpje in het noorden van de Sovjet-Unie aan de Witte Zee, lijkt het alsof de tijd stil is blijven staan in 1945. Er wonen bijna alleen nog vrouwen van in de tachtig, weduwes van soldaten die niet of zwaar gewond uit de Tweede Wereldoorlog terugkeerden. Er is één jongere vrouw, de mooie, sensuele Vera, die op 16-jarige leeftijd haar geliefde uitgeleide deed naar het front, hem verzekerde dat ze op hem zou wachten en dat nu, na 30 jaar, nog steeds doet en voor de oude weduwes zorgt. In dit afgelegen dorp arriveert een jonge schrijver uit Leningrad, die uit liefdesverdriet over zijn trouweloze vriendin naar het noorden is gevlucht om er oude huwelijkse- en begrafenisrites vast te leggen voor het nageslacht. In plaats daarvan raakt hij gefascineerd door Vera.

In Leningrad verkeerde hij in dissidente vrijgevochten kunstenaarskringen waar veel drank vergoten werd en iedereen het met iedereen deed in naam van de vrijheid. In Mirnoe komt hij in een volstrekt andere wereld terecht. Dissidenten zijn er niet, want zelfs de Sovjets zijn het dorp vergeten. Het bestaan is karig en monotoon. Kunstenaars zijn er niet, alleen een Georgische vrachtwagenchauffeur die hier naartoe is verbannen en vindt dat je het vrouwen het best als gebruiksvoorwerp kunt behandelen (later wordt duidelijk waarom). Maar het grootste contrast met zijn leven in Leningrad is wel Vera, de vrouw die al een half mensenleven lang trouw is aan haar geliefde en daarmee het tegenovergestelde is van zijn eigen vriendin, die tijdens een feestje achter de onafgemaakte schilderijen hoorbaar de liefde bedrijft met een andere man.

Een liefdesverhaal en een ideeënroman

Ivan Toergenjev,
Home of the Gentry (Rusland 1859)
Roman, 203 pp.


De titel van deze roman is op allerlei manieren vertaald: Home of the Gentry, A House of Gentlefolk, A Nest of the Gentry, A Nobleman's Nest, Ein Adelsnest, Het adelsnest, maar ook gewoon als Liza. "Adelsnest" dekt de Russische titel perfect; Liza is de jonge vrouw waarom het boek draait. Deze titels geven ook een beetje het hybride karakter van de roman aan. Het is aan de ene kant een liefdesverhaal, aan de andere kant een ideeënroman over een veranderend Rusland en zijn landadel.

Lavrestky, de mannelijke hoofdpersoon, keert, na verscheidene jaren in het buitenland en een gestrand huwelijk, zonder overspelige echtgenote en illusieloos terug naar zijn landgoed om er "het land te ploegen". Maar dan ontmoet hij de jonge, serieuze Liza én krijgt hij onverwacht nieuws uit Frankrijk. Het leven lijkt weer perspectief te krijgen.

Beide hoofdpersonen worden zorgvuldig in een kader geplaatst door jeugdjaren en invloeden te beschrijven.  En hoewel Lavretsky en Liza de centrale personages zijn, voert Toergenjev ook een hele serie bijfiguren op in de vorm van familieleden, bediendes, huisvrienden en zelfs voorouders. Mooi zijn de karakterschetsen van deze mensen: de zelfzuchtige rijke weduwe, de jonge ambtenaar die overloopt van ambities en eigendunk, de verlopen muziekleraar, de romantische idealist, de dorpsroddelaar. En allemaal hebben ze zo hun eigen visie op het leven en op hoe de toekomst van Rusland er uit zou moeten zien. Toergenjev heeft met andere woorden verrassend veel (hier en daar misschien iets te veel) in deze korte roman gestopt.

"Drama op de jacht"

Anton Tsjechov,
The Shooting Party (Rusland 1885)
Roman, 194 pp.
Nederlandse titel: Drama op de jacht


Dit boek (Tsjechovs enige roman naast zijn toneelstukken en korte verhalen) wordt vaak gepresenteerd als een detective en in het Nederlands heeft het zelfs de hopeloze titel "Drama op de jacht" gekregen - alsof het een goedkoop melodrama van een derderangs broodschrijver is. Dramatisch is het wel degelijk, maar goedkoop en melodramatisch is het niet. En het boek een detective noemen vind ik een tikje misleidend, aangezien de op te lossen misdaad pas 60 pagina's vóór het einde plaats vindt en de lezer meteen al hele duidelijke hints krijgt omtrent wie het gedaan heeft.

Oké, deze roman is dus niet echt een detective, het is ook geen goedkoop melodrama, maar wat is het dan wel? Enigszins tot mijn verrassing bleek het een behoorlijk spannende vertelling te zijn met opvallend levendige dialogen en (voor een negentiende-eeuwse roman) veel vaart, rond de thema's degeneratie, jaloezie, geweld en verdorvenheid. Het heeft de vorm van de in de negentiende eeuw zo geliefde raamvertelling: de schrijver heeft een manuscript ontvangen of gevonden en maakt het ware verhaal daarin wereldkundig door het in boekvorm te publiceren. In dit geval heeft de schrijver het manuscript gekregen van een voormalige onderzoeksrechter uit de provincie die beweert geld nodig te hebben. Onze auteur heeft daarover zo zijn twijfels gezien de dure kleren en sieraden van de man, laat het stuk een paar maanden liggen, maar besluit om het na lezing toch te publiceren, voorzien van noten, een inleiding en een nawoord.

Een bekentenis

Leo Tolstoy
The Kreutzer Sonata (Rusland 1889)
Novelle, 144 pp.
Nederlandse titel: De Kreutzersonate


Als ik in de trein zit, hoor ik om me heen alleen maar luchtig gekwebbel, maar de verteller in deze novelle verzeilt in een serieuze discussie over het instituut huwelijk. Eén passagier lijkt het onderwerp meer te raken dan de anderen en als de rest is uitgestapt, klampt hij de verteller aan. Er moet hem iets van het hart. Hij heeft zijn vrouw vermoord.

Net als de ancient mariner in het gedicht van Coleridge rust deze gekwelde man niet voordat hij zijn schuld heeft opgebiecht en alles heeft verteld. De verteller luistert en observeert, maar velt geen oordeel, want dat doet deze man, Pozdnyshev genaamd, zelf wel. Steeds geagiteerder doet hij zijn verhaal totdat de trein aan het eind van de nacht zijn bestemming heeft bereikt.

Ongemakkelijk en ongewoon; schokkend en spannend

James Meek,
The People's Act of Love (GB 2005)
Roman, 387 pp.
Nederlandse titel: De liefde van het volk


Een man is ontsnapt uit een strafkamp in Siberië. Hij weet niet welk jaar het is, maar het blijkt 1919 te zijn en de tsaar die hem gevangen heeft gezet is dood, de oorlog tegen de Duitsers is voorbij en er woedt in plaats daarvan een burgeroorlog waar hij tot nu toe geen weet van had. De man, Samarin, zegt een politieke gevangene te zijn en beweert dat hij op de hielen gezeten wordt door een levensgevaarlijke medegevangene die hem op wil eten en een bedreiging vormt voor het dorp waar hij zojuist is gearriveerd. Prompt valt er een dode.

Samarin is één van meerdere hoofdpersonen in dit boek, maar hij is de enige bij wie de schrijver de lezer geen toegang tot zijn gedachten verleent. Van de andere hoofdpersonen (de Tsjechische luitenant Mutz, de jonge weduwe Anna, de sekteleider Balashnov) weten we wat ze voelen en denken, wat hen drijft, maar Samarin wordt alleen van de buitenkant weergegeven, waarbij wat hij zegt, niet in overeenstemming lijkt met de raadselachtige dingen die wij hem aan het begin van het verhaal hebben zien doen. Is hij een naïeve student? Een fanatieke revolutionair? Een meedogenloze opportunist? Een gestoord slachtoffer?

De pijn en extase van een eerste verliefdheid

Ivan Turgenev
First Love (Rusland 1860)
Novelle, 101 pp.
Nederlandse titel: Eerste liefde



Drie mannen van middelbare leeftijd zitten om half één 's nachts nog bijelkaar, nadat de andere gasten al zijn vertrokken. Ze spreken af dat ze elkaar over hun eerste liefde zullen vertellen, maar alleen het verhaal van Vladimir Petrovitsj blijkt echt bijzonder te zijn.

De meest oninteressante hoofdpersoon ooit

Amy Bloom
Away (VS 2007)
Roman, 235 pp.
Nederlandse titel: Op zoek


De pers was nogal verdeeld over dit boek. Ik kwam het tegen op lijstjes van interessante boeken van 2008, maar ik zag ook recensenten het afkraken. Uit nieuwsgierigheid toch maar gekocht - het was tenslotte niet al te dik - en vol goede moed begonnen met lezen. Helaas, de stijl stond me meteen al niet zo aan. Niet dat Bloom slecht schrijft; nee, ze schrijft eerder irritant, in een koud-afstandelijke, tegenwoordige-tijd-stijl met literaire pretenties.

Een romanheld die zich verveelt

Mikhail Lermontov,
A Hero of Our Time (Rusland 1840)
Roman, 152 pp.
Nederlandse titel: Een held van onze tijd



Toen de jonge aristocraat Mikhail Lermontov dit boek in 1840 het licht deed zien, was hij al een bekend romantisch dichter in Rusland. Eerder was hij als jonge officier verbannen geweest naar de Kaukasus vanwege een kritisch gedicht en in 1840 werd hij opnieuw verbannen, nu vanwege deelname aan een duel. Niet veel later stierf hij, 26 jaar oud, in een tweede duel. Echo's uit Lermontovs eigen leven vinden we terug in deze roman.