Wijsgerige reis

Jan van Aken,

De dwaas van Palmyra (Nl 2014)

Roman, 160 pp.

We gaan op reis over de Middellandse Zee, door het Midden-Oosten en naar India – in de eerste eeuw na Christus. Filosofieleerling Damis van Nineve neemt per ongeluk de verkeerde boot naar Italië (het is mistig) en doet daarom veel langer over zijn reis dan gepland. Maar geen nood, dit is de antieke wereld, waarin tijd nog geen geld is, en de lange reis – met enkele onverwachte reisgenoten – geeft hem uitgebreid de gelegenheid om over zijn omzwervingen met een beroemde filosoof te vertellen.  Deze Apollonius van Tyana (die volgens de antieke geschriften echt heeft bestaan, lees hier meer)

(…) zou de grootste wijze zijn van het westen en oosten tezamen en bovendien een krachtig genezer en een verlichte ziel. Wie hem volgde, zou eeuwig leven en geen lijden kennen.

Dat klinkt nogal Jezusachtig, maar het christendom is op dit moment slechts een van vele marginale sektes en Apollonius ziet er weinig in. In het kader van een discussie over monotheïsme orakelt hij:

Overigens komt een echt eengodendom maar heel weinig voor, het is natuurlijk geen levensvatbare idee. Een farao uit Egypte probeerde het eens in te voeren, maar na zijn dood keerde het volk, altijd wars van nieuwlichterijen, weer terug naar de oude goden.

Apollonius heeft duidelijk geen profetische gaven! 

Een wraakcyclus die nooit eindigt

Jennifer Saint,

Elektra (GB 2022)

Roman, 304 pp.

Onder dezelfde titel in het Nederlands gepubliceerd

Deze ijzersterke hervertelling van een verhaal uit de Griekse oudheid gaat over wraak – de wraak van een godin die gekrenkt is, de wraak van een god wiens avances niet welkom zijn, de wraak van Griekse koningen omdat een Trojaanse prins de vrouw van een van heeft geschaakt, en bovenal: de wraak van een moeder op haar echtgenoot omdat die hun oudste dochter offert en de wraak van hun jongste dochter die niet kan verkroppen dat haar moeder haar vader heeft vermoord. Alles draait om wraak en Jennifer Saint laat indringend zien hoe alles verterend die emotie kan zijn en hoe haar hoofdpersonen daardoor al generaties lang gevangen zitten in een nooit eindigende cyclus van geweld.

Wie was Theodora?

Stella Duffy,
Theodora: Empress, Actress, Whore (GB 2010)
Roman, 320 pp.
Niet in het Nederlands vertaald

Wat is dit nou voor een rare titel: "Theodora: keizerin, actrice, hoer"? Wie is in hemelsnaam Theodora? En waar slaat dat keizerin op? Is dit een of ander fantasy-verhaal? Ik kan me voorstellen dat de meeste mensen zo reageren bij het zien van de titel van deze roman. Theodora is niet een naam die nu nog bij het grote publiek bekend is. Maar ze was wel degelijk keizerin en ze was in haar jeugd inderdaad actrice en prostituee. Ze was - om precies te zijn - de gemalin van de zesde-eeuwse keizer Justinianus, die vanuit Constantinopel over het Oostromeinse Rijk heerste. Justinianus is vooral voor juristen een goede bekende. Hij liet het Romeinse civiele recht van zijn tijd op schrift stellen en systematiseren, een actie waar wij ons huidige Burgerlijk Wetboek aan te danken hebben. En Theodora was zijn indrukwekkende, machtige en invloedrijke echtgenote. Een tijdgenoot, Procopius, heeft over Justinianus en Theodora een niet voor officiële uitgave bestemd boekje geschreven (tegenwoordig bekend als De geheime geschiedenis) waarin zij wordt neergezet als een op macht en seks belust sekreet. Het is echter zeer de vraag of Procopius wel neutraal was en we weten dus niet met hoeveel korrels zout we zijn visie op haar moeten nemen. Stella Duffy is in ieder geval heel wat sympathieker en geeft in deze historische roman een onderhoudend en interessant beeld van het leven van deze bijzondere vrouw, van haar vroege jeugd tot  haar huwelijk met Justinianus.

Het goddelijke ideaal in de praktijk

Jo Walton,
The Just City (GB 2014)
Roman, 368 pp.
Niet in het Nederlands vertaald


"She turned into a tree." Potverdorie, net als je op het punt staat om je aan een mooie maagd te vergrijpen, verandert ze in een laurierboom. Vervolgens blijkt ook nog dat je bloedeigen zuster daar verantwoordelijk voor is. Waarom in godsnaam? En als antwoord op die vraag krijg je tot overmaat van ramp te horen dat de jonge maagd jou niet wil en in haar wanhoop de godin Artemis om hulp smeekte toen je haar achterna zat. Niet te geloven. Apollo is met stomheid geslagen: Daphne wilde niet? Hè? Telt dat dan? Had hij daar rekening mee moeten houden? Dat is wel heel wonderlijk, nooit bij stil gestaan. Rare wezens, die mensen. Daar moet hij meer van weten.

Plato enzo

Plato door Mitch Francis (bron)

Ik denk niet dat er tegenwoordig nog hordes mensen zijn die de werken Plato (Athene c. 427 - c. 347 v.Chr.) lezen. Op het gym vertaalden wij ooit moeizaam een stuk van hem uit het originele Grieks, maar ik kan me met de beste wil van de wereld niet meer herinneren wat dat was (Hella of Margreet, weten jullie dat misschien nog?).

Invloed
Maar zijn erfenis is nog steeds gigantisch, al zullen maar weinig mensen zich daarvan bewust zijn. Heel toevallig speelt zijn filosofie een belangrijke rol in twee boeken die ik tegelijkertijd aan het lezen was. In A History of God zet Karen Armstrong uiteen hoe groot zijn invloed op het vroege christendom was en in Jo Waltons speculatieve roman The Just City wordt de ideale samenleving uit zijn Politeia (de 'Staat', geschreven rond 380 v.Chr.) in de praktijk gebracht. In 2001 werd dit werk van Plato (dat in het Engels The Republic heet) in een enquête onder filosofen door het Britse Philosopher's Magazine trouwens uitgeroepen tot het belangrijkste filosofische werk ooit.

Dochter van de zon

Madeline Miller, 
Circe (VS 2018)
Roman, 352 pp.
Nog niet in het Nederlands vertaald


Madeline Miller is een classicus die in 2012 debuteerde met The Song of Achilles, een roman die ik meteen één van de beste boeken van het afgelopen decennium vond (hier besproken). Zelden zag ik de klassieke oudheid zo mooi, met zoveel verbeelding en met zo'n eigen visie opnieuw geïnterpreteerd. Toegegeven, met het verhaal van Patroclus en Achilles had Miller ook meteen geweldig materiaal te pakken: er is niks zo aangrijpend als een tragische liefdesgeschiedenis - voorop gesteld dat deze goed verteld wordt. En een fantastische verteller is Miller zonder meer. Ook in deze tweede roman bewijst ze dat onomstotelijk. Toch is het materiaal net iets minder interessant, want er is geen centraal conflict dat bijna onvermijdelijk op een tragisch einde uit moet draaien, maar een levensgeschiedenis die duizenden jaren bestrijkt.

De prijs van de macht

John Williams,
Augustus (VS 1972)
Roman, 317 pp.
In het Nederlands onder dezelfde titel verschenen



Augustus (dat ik in het oorspronkelijke Engels las en niet in de onlangs verschenen vertaling) was in zijn eigen tijd de meest bewonderde roman van John Williams. Het is echter de vraag of dit boek, na de spectaculaire verkoopsuccessen van Stoner en Butcher's Crossing, hier nu met net zoveel enthousiasme en warmte zal worden ontvangen als zijn beide voorgangers. Zelf las ik de eerste helft van dit boek met een licht gevoel van teleurstelling. Niet dat ik een soortgelijk boek als de eerdere romans verwachtte; dat lag gezien het onderwerp (het leven van de eerste keizer van het Romeinse Rijk) niet zo voor de hand. Maar ik hoopte stiekem toch wel een beetje op een boek van het kaliber en de schoonheid van Marguérite Yourcenars roman Herinneringen van Hadrianus (over een veel latere Romeinse keizer). Gelukkig wordt het boek na een moeizaam deel 1 in deel 2 al interessanter en is deel 3 ronduit subliem. Lees deze bespreking dus vooral tot het einde toe door.

Over fanatici, een zuiplap en de uitvinding van de doedelzak

Jan van Aken,
De afvallige (Nederland 2013)
Roman, 607 pp.
16 maart 2013


Plaats van handeling: de Donau op de grens van Roemenië en Bulgarije. Op een vroege herfstochtend, als het licht wordt en de dichte mist optrekt, worden de bewakers aan de Bulgaarse kant van de grens ineens geconfronteerd met duizenden vluchtelingen, die allemaal de rivier over willen. Intussen herkent een jongeman in Damascus tot zijn stomme verbazing een voormalige makker waarvan iedereen dacht dat hij al jaren dood was. Hij spreekt de man aan, maar die is binnen de kortste keren spoorloos verdwenen. Ze worden gade geslagen door een gesluierde vrouw, die heeft opgevangen dat de dood gewaande man 13 jaar geleden in Irak een hooggeplaatst persoon heeft vermoord.

Saksische piraten en belegerde Britten

Rosemary Sutcliff,
The Silver Branch (GB 1957)
Roman, 232 pp.
Nederlandse titel: De zilveren tak


Rond 290 na Christus begint het in het Romeinse provincie van Brittannië al een beetje te rommelen, dankzij de invallen van Saksische piraten, die de voorouders en voorlopers waren van de Angelsaksen die anderhalve eeuw later de baas zouden worden in Engeland. De geromaniseerde zeebink Carausius heeft zichzelf uitgeroepen tot keizer van Brittannië en mobiliseert alles en iedereen om de Saksische plunderaars het hoofd te bieden. Maar zoals dat ging in het Romeinse Rijk worden er druk complotten tegen hem gesmeed en is hij al gauw zijn leven niet meer zeker. Op dit toneel verschijnen twee jongemannen, allebei afstammelingen van de hoofdpersoon uit The Eagle of the Ninth, dat twee eeuwen eerder speelde. De een is soldaat, de ander legerarts. Ze raken tegen wil en dank verwikkeld in de complotten en wat volgt is een mooi, ouderwets avonturenverhaal.

Gemaakt om ten onder te gaan

Madeline Miller,
The Song of Achilles (VS 2012)
Roman, 320 pp.
Nederlandse titel: Een lied voor Achilles


Vroeger bij Griekse les moesten wij de eerste paar regels van de Odyssee uit het hoofd leren. Voor het metrum. Ik kan ze nog steeds opdreunen, compleet met daverende dactyli. Ook vertaalden wij moeizaam, woordje voor woordje, passages uit de Odyssee. De Ilias lazen we niet, maar dat verhaal kregen we op andere manieren wel mee. Het relaas van Odysseus vond ik echter verreweg het mooist (geef mij maar exotische avonturen, liever dan al dat Trojaanse wapengekletter) totdat ik deze schitterende hervertelling van het lot van Achilles las.

De schemering van de klassieke oudheid

Gillian Clark
Late Antiquity: A Very Short Introduction (GB 2011)
Geschiedenis, 124 pp.



Er wordt al eeuwenlang gespeculeerd over de redenen waarom het Romeinse Rijk ten onder ging: kwam het door de invallen van onze 'eigen' barbaarse voorouders, door het decadente goede leven, door loodvergiftiging uit loden waterleidingen, misoogsten als gevolg van natuurrampen, of nog iets anders? Dit boek gaat niet echt over dat onderwerp, maar beschrijft wel de wereld van de late klassieke oudheid, dat wil zeggen de wereld die verdween en geleidelijk werd vervangen door een heel andere, waarin het zwaartepunt van de macht naar het noorden verschoof en heidense goden plaats moesten maken voor het Christendom.

Machtsstrijd

Robert Harris,
Imperium (GB 2006)
Roman, 480 pp.
In het Nederlands gepubliceerd onder dezelfde titel.


Cicero. Even denken. Dat was die figuur waarvan wij op de middelbare school ooit een lang pleidooi (of was het een politieke redevoering?) moesten vertalen. Niet het alleropwindendste spul voor een puber, maar beslist interessanter dan dat saaie oorlogsgedoe van Julius Caesar in Gallië. Hoogste tijd om Cicero, de hoofdpersoon van deze historische roman, een tweede kans te geven. Hij was tenslotte een soort collega (ook een jurist!) en Enigma, een ander boek van Robert Harris, was een fantastische thriller. Ik ging er eens lekker voor zitten en bereidde me voor op een spannend rechtbankdrama uit de eerste eeuw v. Chr. - een soort John Grisham in het klassieke Rome. Maar dat was niet helemaal wat ik kreeg.

Een verhaal uit het Romeinse Brittannië

Rosemary Sutcliff,
The Eagle of the Ninth (GB 1954)
Roman, 304 pp.
In het Nederlands verkrijgbaar als De adelaar van het negende.



Net zoals de Romeinen er verdorie maar niet in slaagden om het dorpje van Asterix in te nemen, zo kregen ze ook nooit definitief voet aan de grond in Caledonia, dat in de eerste eeuwen van onze jaartelling bewoond werd door stammen die door de Romeinen 'Picti' werden genoemd ('beschilderde mensen'). Caledonia komt ongeveer overeen met wat nu Schotland is, alleen woonden er toen nog geen Schotten. Die kwamen vier eeuwen later pas, uit Noord-Ierland, om in Caledonia het koninkrijk Dalriada te vestigen, waar in de eeuwen daarna de Picten langzaam  in op gingen.

In wat tegenwoordig Engeland heet, woonde toen nog een lappendeken aan Keltisch sprekende stammen die door de Romeinen wél waren onderworpen. Het grootste deel van de bovenlaag van deze Kelten nam met groter of kleiner enthousiasme de Romeinse levensstijl over, maar de rest bleef de Romeinen zien als bezetters, vandaar dat overal in het land Romeinse forten in stand werden gehouden. In één zo'n fort, in een uithoek in het zuidwesten van het land, arriveert in het jaar 120 vanuit Italië een jonge centurion, Marcus Flavius Aquila. Zijn vader was ook ooit officier in het Romeinse leger in Brittannië, maar is jaren geleden met het Negende Legioen verdwenen in de mist van Caledonia. Marcus gaat samen met een jonge Britse slaaf proberen uit te zoeken wat er van hem en zijn legioen is geworden en vertrekt op een lange en gevaarlijke undercoverreis naar het land van de vijandige Picten, de verontrustende geruchten over het Negende achterna.

Het thuisfront van Odysseus

Margaret Atwood,
The Penelopiad (Canada 2005)
Roman, 196 pp.
Nederlandse titel: Penelope


Het is toch wat. Je man gaat lekker met de jongens in Troje vechten, heeft daar een berespannende tijd, doet er vervolgens een eeuwigheid over om naar huis te varen, terwijl jij je handen vol hebt om al die uitvreters die het op je eiland hebben voorzien van je af te houden - en als je vent dan eindelijk weer zijn opwachting maakt, moordt hij  tot overmaat van ramp je halve huishouding uit. Arme Penelope.

Dit was het eerste boek in de serie van Canongate waarin oude mythen op een moderne manier nieuw leven wordt ingeblazen en ik vind het meteen het beste dat ik tot nu toe heb gelezen. Zoals we van Atwood mogen verwachten, bekijkt zij hier het verhaal van Odysseus vanuit het gezichtspunt van de achterblijvende vrouwen. Ik had onbewust een wat huilerig verhaal verwacht, maar tot mijn verrassing was het - naast goed en intelligent geschreven - juist opvallend geestig. Penelope spreekt tot ons vanuit het heden; ze is al enkele duizenden jaren dood, woont in Hades en koestert wrok, vooral ten opzichte van haar sletterige nicht Helena. De aanstichtster van de Trojaanse oorlog wordt door Penelope resoluut neergezet als een manipulatieve mannenverslindster, waarbij Penelope er een beetje van lijkt te balen dat zij zelf de geschiedenis is ingegaan als het saaie toonbeeld van echtelijke trouw, het soort vrouw (intelligent maar niet mooi of sexy) waarin mannen alleen maar geïnteresseerd zijn vanwege haar rijkdom.

Van de Griekse filosofen naar de kerkvaders

Charles Freeman,
The Closing of the Western Mind: The Rise of Faith and the Fall of Reason (GB 2002)
Geschiedenis, 343 pp.


Dit boek opent met twee citaten: één van Euripides uit de 5de eeuw vC en één van kerkvader Augustinus, bijna 1000 jaar later. Euripides prijst de onderzoekende geest, Augustinus ziet de wens om uit te vinden hoe de wereld inelkaar ziet als zondig. Freeman laat zien wat er in de tussenliggende eeuwen gebeurde. Hij begint met de eerste wetenschappelijke denkers in Griekenland: mannen die niet de openbaring zagen als een bron van kennis, maar de rede gecombineerd met empirisch onderzoek. Met de komst van het christendom veranderde dit heel geleidelijk.

Wat ik met name boeiend vond, was wat hierop volgde, namelijk de uitstippeling van de bronnen van de Christelijke theologie: de diverse evangelieën, de geschriften van kerkvaders zoals Augustinus en Hiëronymus en bovenal de vroegste en invloedrijkste bron van allemaal, de brieven van de apostel Paulus. Paulus, die niet alleen een pessimistisch wereldbeeld en een afkeer van sex had, was ook de eerste die zich expliciet tegen de ratio en de Griekse filosofie keerde.

De veranderende relatie tot de god(en)

Peter Brown,
The Making of Late Antiquity (VS 1978)
Geschiedenis, 101 pp.


Ik was erg onder de indruk van Browns The World of Late Antiquity en toen ik er achter kwam dat dezelfde auteur een boek had uitgebracht waarin de overgang van de heidense denkwereld in het Romeinse rijk naar de Christelijke nader werd belicht, moest ik dat natuurlijk ook meteen lezen. Dit korte boekje is de weergave van vier lezingen aan de universiteit van Harvard. Net als Browns vorige boek vereist ook dit werk veel geconcentreerde aandacht en de nodige voorkennis van de klassieke wereld.

De laatste grote Romeinse keizer

William Rosen, Justinian's Flea: Plague, Empire and the Birth of Europe (VS 2006)
Geschiedenis, 324 pp.


De titel zette me een beetje op het verkeerde been: de pest speelt wel degelijk een rol in dit boek, maar in de eerste plaats is dit "gewoon" een biografie van de zesde-eeuwse Oostromeinse keizer Justinianus, met speciale aandacht voor de rol van de pestepidemie halverwege zijn regeringsperiode. Nu zijn Justinianus en zijn tijd meer dan interessant genoeg voor een heel boek. Justinianus legde bijvoorbeeld de grondslag voor ons huidige burgerlijk recht, hij heroverde een groot deel van het Westromeinse rijk en hij bouwde de Hagia Sophia (nog steeds het beroemdste gebouw van Istanboel, het vroegere Constantinopel).

Een schitterend juweel

Peter Brown,
The World of Late Antiquity (VS 1971)
Geschiedenis, 203 pp.


Dit is het soort geschiedenisboek waar ik het meest van houd: geen opeenstapeling van oorlogen en koningen, maar het traceren van veranderingen in cultuur, in denken, in sociale verbanden. Deze voorkeur is mede de reden waarom ik de hier beschreven periode (van 150 tot 750) zo fascinerend vind. De klassieke wereld veranderde in die van de middeleeuwen; een heidens Europa werd een christelijk Europa; wereldbeelden verschoven, een levenswijze verdween ; een enorm, centraal geleid imperium versnipperde. Wat bleef ? Wat verdween in de overgang naar de zogenaamde duistere middeleeuwen?