Het verhaal dat niet verteld mocht worden

Fethiye Çetin,
Het geheim van mijn grootmoeder (Turkije 2004).
Mémoires, 117 pp.
Vertaald uit het Turks door Hanneke van der Heijden


De schrijfster van dit non-fictie boek is advocate en mensenrechtenactiviste, maar daar gaat het boek niet over, alhoewel - indirect eigenlijk toch juist wel. Want als er iemand in haar leven was waarvan de mensenrechten op vreselijke wijze waren geschonden, dan was het Çetins grootmoeder wel. Alleen kwam ze daar pas vlak voor haar dood achter. Çetin, die een hele sterke band had met deze oude vrouw, wist niet beter dan dat de moeder van haar moeder Seher heette en net als de rest van de familie een Turkse moslim was. De waarheid bleek tot haar verbijstering heel anders te zijn. Ze was diep geschokt door wat haar oma had meegemaakt, vooral omdat het om een kwestie ging waar in Turkije nog steeds een enorm taboe op rust: die van de Armeense genocide van 1915.

Want grootmoeder bleek helemaal niet Seher te heten. Ze was in 1905 geboren in Oost-Turkije als Heranuş Gadarian, uit Armeense, christelijke ouders (een onderwijzersfamilie), maar was op negenjarige leeftijd geroofd, in het huishouden van een kinderloos Turks echtpaar opgenomen, daar van een nieuwe naam en godsdienst voorzien, uitgehuwelijkt aan een neef van de vrouw, en zag haar eigen ouders nooit meer terug. Het geheim van mijn grootmoeder is haar verhaal, een schokkend verhaal dat ze tegen het eind van haar lange leven in horten en stoten aan haar kleindochter vertelde.

Een middeleeuwse toerist achterna

Tim Mackintosh-Smith, Travels With a Tangerine: A Journey in the Footnotes of Ibn Battutah (GB 2001)
Reisverhaal, 236 pp.
Nederlandse titel: Reizen in de voetnoten van Ibn Batttoeta 


Ibn Battoeta uit Tanger was een dertiende-eeuwse Marokkaan die in de veertiende eeuw uit pure nieuwsgierigheid en reislust zowat de hele toenmalige Islamitische wereld afreisde. Zoals de meeste middeleeuwse toeristen (christenen én moslims) had hij in zijn keuze van trekpleisters een voorliefde voor de graven van heiligen, maar het boek dat hij 20 jaar na dato schreef, vertelt ook (misschien wel vooral) over zijn ontmoetingen met de mensen in al die verre landen, en daarnaast over gebouwen, uitheemse gewoontes, vreemd eten, kortom al die zaken die ook de hedendaagse reisverhalenschrijver nog steeds graag oplepelt. De Britse Tim Mackintosh-Smith is een zeer erudiete arabist die al jaren in Jemen woont en gefascineerd is door deze reisverhalen. In 1997 besluit hij om de reizen van IB (zoals hij Ibn Battoeta's naam voor het gemak afkort) over te doen om te kijken wat er nog over is van de wereld die deze middeleeuwer beschreef.

Hoe breng ik de VS ten val?

Terry Hayes,
I Am Pilgrim (GB 2013)
Roman, 624 pp.
Nederlandse titel: Ik ben Pelgrim



Ben je op zoek naar een lekkere thriller volgens het boekje? Zo eentje die al je aandacht opslokt zodra hij eenmaal echt op gang is? Hoeft hij niet ontzettend origineel te zijn, maar wel goed geschreven? Dan hoef je niet verder te zoeken, want hier is-ie. I Am Pilgrim doet precies wat een prima thriller hoort te doen, zonder verder al te veel pretenties te hebben. Ik heb er een aantal heerlijk spannende uren mee doorgebracht.

Zoals ik al zei, opvallend origineel is het boek niet. Het houdt zich aan de regels van het genre en is in die zin tamelijk voorspelbaar. Maar de schrijver weet feilloos hoe hij die regels met maximum effect moet toepassen. Terry Hayes is van oorsprong scenarioschrijver en dat is in twee opzichten goed merkbaar. Ten eerste kan het boek zo verfilmd worden en het zou me niks verbazen als de filmrechten al verkocht zijn. Ten tweede weet Hayes precies hoe je spanning opbouwt en hoe je de aandacht van de kijker lezer vasthoudt. Wat dat betreft is hij een echte vakman. Hij weet ook hoe  de moderne boeman er uitziet: dat is een hoogopgeleide moslimterrorist die een manier heeft uitgedacht om in zijn uppie de VS volledig te ruïneren (en de rest van de westerse wereld mee te slepen).

Stilteplekken

Patrick Leigh Fermor
A Time to Keep Silence (GB 1953)
Reisverhaal, 96 pp.
Nederlandse titel: Een tijd om te zwijgen



Begin jaren vijftig verbleef deze beroemde reisboekenauteur en oorlogsheld een tijdje in een paar Franse kloosters met als doel de rust te vinden om te schrijven. Religieuze redenen heeft hij niet, want hij laat vrij duidelijk doorschemeren dat hij niet godsdienstig is, maar gelukkig wordt er geen enkele keer indiscreet naar zijn eigen geloofsovertuiging gevraagd. Het eerste klooster waar hij verblijft is de in het jaar 649 gestichte Benedictijner Abdij van St. Wandrille in Normandië. Fermor, die van het goede leven houdt en net het drukke Londen achter zich heeft gelaten, ondergaat een kleine cultuurschok: 'So much silence and sobriety! The place assumed the character of an enormous tomb, a necropolis of which I was the only living inhabitant.'

De refter van Saint Wadrille

Wat een deprimerende toestand; nergens de uitbundige, raki drinkende monniken die hij tijdens de oorlog in Griekenland had ontmoet en die meer op struikrovers dan op kloosterlingen leken. Maar al na een dag of vier begint er iets te veranderen. Het gevoel levend begraven te zijn, zakt een beetje weg, hij maakt lange nachten en op een gegeven moment is de knop om: hij gaat zich energiek en uitgerust voelen en heeft nog maar 5 uur slaap nodig 's nachts. De stilte wordt weldadig: 'there were no automatic drains, such as conversation at meals, small talk, catching trains, or the hundred anxious trivialities that poison everyday life.'

Tussen Oost en West

Geert Mak,
De brug (Nl 2007)
Reisverhaal, 88 pp.


Er was eens een brug tussen tussen Oost en West. Of liever, die brug is er nog steeds en Geert Mak, van wie ik nog nooit wat had gelezen, maar die inderdaad een prima schrijver blijkt te zijn, ging er heen. Hij bereidde zich volgens beproefd recept voor, door met de mensen op straat te praten, in de geschiedenis te duiken, een snufje feminisme toe te voegen en dat leverde een heel aardig boekenweekgeschenk op.

De brug bevindt zich in Istanbul, die stad op de grens van Azië en Europa, ooit als Constantinopel gesticht door de Romeinse keizer Constantijn, duizend jaar lang de schitterende hoofdstad van het steeds kleiner wordende Byzantijnse rijk, vervolgens deel van het machtige rijk van de Osmanen die de stad omdoopten tot Istanbul en uiteindelijk een miljoenenstad aan het rafelrandje van het moderne Turkije. De brug is niet één van de twee bruggen over de Bosporus, zoals ik aanvankelijk even dacht, maar de Galatabrug over de Gouden Hoorn, die een oosters stadsdeel met een westers stadsdeel verbindt en als zodanig natuurlijk een mooi symbool is van de ontmoeting tussen Europa en Azië. Een duidelijke overkoepelende visie ontbreekt verder, een echt originele aanpak ook (afgezien van de hoofdstuktitels die naar de namen van enkele van de tientallen Istanbulse winden verwijzen), maar toch weet Mak de brug in al haar facetten toch heel aardig tot leven te brengen.

Turkije: puntmutsen en grotkerken

Mijn allereerste wandelreis bracht mij naar Cappadocië, een streek in het midden van Turkije, ver weg van strand en zee. Het gebied heeft een hoop te bieden: een rijke, vaak bizarre natuur (puntmutsachtige rotspartijen), een lange, boeiende historie (grotkerken, onderaardse steden) en ongelooflijk aardige mensen. Niet helemáál verwonderlijk dus dat we, ondanks de grote afstand van de kust, niet direct de enige toeristen waren.

Reisgegevens Periode: mei-juni 1993 Soort reis: georganiseerde wandelreis Organisatie: Sindbad Accommodatie: pensions Bezocht: Ihlara Vallei, Selime, Derinkuyu, Cemil Köy, Soganli Vallei, Shahineffendi, Tashkinpasha, Damsa Meer, Mustafapasha, Ürgüp, Erciyes Dag, Avanos, Uchisar, Göreme, Ibrahimpasha, Ortahisar Weer: warm en droog

Boven: het landschap rond het dorp Uchisar,
met zijn wonderlijke rotsformaties in puddingkleuren en -vormen

Interieur van één van de vele grotkerken
in de Ihlara Vallei met schilderingen
uit de vroeg-christelijke tijd

Graffiti in de kerk

Toch is Cappadocië niet verpest door hordes in bussen en met videocamera's (althans in 1993 niet). Het meest kwam je elkaar nog tegen in de tientallen kerken die in de vroegchristelijke tijd, vóór de komst van de Turken, in de rotsen zijn uitgehouwen en vaak met prachtige kleuren zijn beschilderd, zoals je op de foto hiernaast kunt zien.

Wees trouwens niet verbaasd als je tussen de vroegmiddeleeuwse schilderingen ook graffiti aantreft van - aan de namen en data te zien - negentiende-eeuwse Griekse hangjongeren.

Wonen in een grot

Als je geen zin hebt in cultuur en geschiedenis kom je in de Ihlara Vallei, waar deze kerkjes liggen, ook met gemak aan je trekken. Hoewel het land economische gezien arm is, is de rijkdom aan natuurschoon groot. De Ihlara Vallei is een prachtig groene, idyllische kloof met een klaterend riviertje en zo nu een dan een dorpje. Niet alleen kerken werden er uit de rotsen gehakt, ook woningen. De meeste van deze grothuizen zijn inmiddels verlaten, maar er zijn nog steeds verschillende bewoond. Ik ben op bezoek geweest bij een mevrouw die zo'n grot woonde. Binnen was alles keurig vierkant uitgehouwen, compleet met "ingebouwde" kastjes en ramen - helemaal niet wat je je bij het woord "grotwoning" voorstelt - en het was er heerlijk koel. Het enige nadeel was, dat de bovenste verdieping was ingestort en dus niet meer gebruikt kon worden.

Verreweg de meeste mensen wonen uiteraard in een normale
woning, zoals dit mooie oude huis in Mustafapaşa

Bizar landschap

Het landschap van Cappadocië kun je gerust bizar noemen. Op de foto hieronder kun je wel zien waarom. Zeer lang geleden vond in dit gebied een enorme natuurramp plaats: de vulkaan Erciyes Dag barstte uit op grootse wijze en bedekte een enorm gebied met gloeiende lava en puin en as uit het binnenste van de aarde. Daarna deed de erosie zijn werk en voilà: grotten en puntmutsen.

 Het dorp Selime, met 'puntmutsen' die op geheel natuurlijke wijze zijn ontstaan.

Het landschap tussen Mustafapaşa en Ürgüp: heuvels in zachte
puddingkleuren en -vormen, omgeven door uitbundig bloeiende velden.

De vulkaan op

De vulkaan Erciyes Dag staat er tegenwoordig relatief vriendelijk bij als de besneeuwde bergtop die overal over het landschap waakt. Hij is zelfs vrij gemakkelijk te beklimmen. Toen wij er waren, stonden aan de voet van de berg tenten van de halfnomadische herders, die 's zomers hun kuddes in dit gebied laten grazen en 's winters in het dichtstbijzijnde stadje wonen.
Nogal genant was dat wij op dure bergschoenen en dito professionele uitrusting moeizaam omhoog klauterden (en nog moeizamer afdaalden - dit was namelijk mijn allereerste echte berg), terwijl het jongetje uit één van de tenten lichtvoetig naar boven huppelde op plastic sandaaltjes. Zelfs de puberdochters van onze Turkse gids liepen fluitend naar boven, ongeveer zoals wij een wandelingetje over de Veluwe maken.

Nomadenvrouwen aan
de voet van de Erciyes Dag,

Schoolmeisjes in Avanos die
graag op de foto wilden.