Een belofte die niet wordt ingelost

Damon Galgut,

The Promise (Zuid-Afrika 2021)

Roman, 293 pp.

Nederlandse titel: De belofte

Deze roman won vorig jaar de Booker Prize, nadat een ander boek van Galgut, In a Strange Room, daar jaren geleden al eens voor genomineerd was. In a Strange Room vond ik geweldig en dus begon ik met hoge verwachtingen aan The Promise.

 

Mijn bespreking van In a Strange Room (hier) had ik destijds de titel "Drie reizen door het leven" meegegeven, omdat de hoofdpersoon een man is die, enigszins ontworteld, al reizend op zoek naar zichzelf lijkt te zijn. The Promise daarentegen is juist geworteld in één specifieke Zuidafrikaanse boerderij en heeft steeds weer andere hoofdpersonages, zodat we het verhaal vanuit meerdere gezichtspunten kunnen bekijken. In die opzichten is dit dus een heel ander boek.

Leefden ze nog lang en gelukkig?

Helen Moffett,
Charlotte (Zuid-Afrika, 2020)
Roman, 368 pp.
Niet in het Nederlands beschikbaar

Toen ik onlangs in een interview met een gerommeerde schrijver dit boek aanbevolen zag, kón ik het niet laten. Het paste té mooi in mijn recente rijtje van Pride-and-Prejudice spin-offs, en gezien de aanbeveling was het onwaarschijnlijk dat het hier om pulp ging. Ik had nog nooit van Helen Moffett gehoord, maar ze blijkt een Zuidafrikaanse dichter te zijn, die nu haar eerste roman heeft geschreven. Charlotte is natuurlijk Charlotte Lucas die met de vreselijke Collins trouwt en Moffett laat ons zien wat er met Charlotte gebeurt, nadat ze in Price and Prejudice uit beeld verdwijnt. Ha, zin in! Lekker gezellig verder. Lachen om Mr Collins.

Zijn stralende meisjes

Lauren Beukes,
The Shining Girls (Zuid-Afrika 2013)
Roman, 384 pp.
Nederlandse titel: Stralende meisjes


Lauren Beukes is een interessante en originele schrijfster, die twee jaar geleden veel indruk op mij maakte met Zoo City, een boek dat een prestigieuze science-fiction-prijs won, maar dat gelukkig niet helemaal in het sf-hokje te persen was en mede daarom zo geslaagd was. Ook The Shining Girls is weer een verrassend boek. Het is een misdaadverhaal rond een seriemoordenaar, maar dan eentje die amper te traceren is omdat hij steeds ontsnapt naar een vervallen huis in .... het jaar 1931. Vandaaruit kan hij naar een willekeurig tijdstip in de toekomst kan reizen - als het maar niet na 1993 is - en waarom dat is, wordt aan het eind duidelijk. Terecht besteedt Beukes, net als Octavia Butler in Kindred, geen aandacht aan het mechanisme waarmee het tijdreizen mogelijk wordt. Het is voor de hoofdpersonen net zo'n raadsel als voor de lezer en daarmee een gegeven, een interessant uitgangspunt voor een spannend en anders-dan-anders misdaadverhaal.

De schrijver als mens

J.M. Coetzee
Summertime (Zuid-Afrika 2009)
Roman, 266 pp.


Eigenaardiger kan het nauwelijks worden: een zekere Vincent interviewt mensen die in de jaren zeventig een beginnende Zuid-Afrikaanse schrijver genaamd John Coetzee hebben gekend, die onlangs is overleden in Australië. Echter, de Zuidafrikaanse schrijver J.M. Coetzee leidt voor zover iedereen weet op dit moment nog steeds springlevend een kluizenaarsbestaan in Australië en is bovendien de auteur van deze roman: een roman dus waarbij het overleden onderwerp dezelfde naam draagt, dezelfde boeken heeft geschreven en grotendeels dezelfde levensloop heeft gehad als de auteur van het boek zelf. Van de eerdere delen in deze serie (Boyhood en Youth) was ik er al aan gewend dat Coetzee gefictionaliseerde mémoires over zijn eigen leven schrijft in de derde persoon, maar hier is het allemaal nog een stukje vreemder. Hij speelt in Summertime niet voor alwetende verteller, maar geeft transcripties van interviews met mensen die zogenaamd over hem vertellen, dat wil zeggen transcripties van interviews over hemzelf die hij zelf heeft geschreven. Regelmatig had ik daarom het idee dat ik een spiegelpaleis was beland. En wellicht bent u als lezer van dit stukje de kluts ook al kwijt.

Sf in Joburg

Lauren Beukes,
Zoo City (Zuid-Afrika 2010)
Roman, 416 pp.
Niet in het Nederlands verkrijgbaar


Een tijdje geleden heb ik me voorgenomen om zo nu en dan ook eens iets heel anders dan mijn gebruikelijke kost te lezen en het science-fiction-genre nader te verkennen. De resultaten zijn tot nu toe ietwat gemengd, maar met deze recente winnaar van de prestigieuze Arthur C. Clarkeprijs heb ik een hele goede greep gedaan. Dit boek is niet alleen heel anders dan wat ik normaal lees, het is gewoon een geweldige roman: een soort Raymond Chandler meets urban fantasy ofwel gritty science fiction noir ofwel een heel interessant, origineel brouwsel van de Zuidafrikaanse schrijfster Lauren Beukes, van wie ik tot nu toe nog nooit had gehoord.

Het verhaal speelt zich af in Johannesburg in maart 2011, maar het is net niet helemaal het Johannesburg zoals wij dat kennen. Ja, het is nog steeds een gewelddadige, gevaarlijke stad met deprimerende sloppenwijken, maar daarnaast is er iets heel eigenaardigs aan de hand in de wereld van dit boek, en niet alleen in Joburg. Ergens eind jaren negentig van de vorige eeuw kregen moordenaars ineens permanent gezelschap van een dier, met wie ze tegen wil en dank een soort symbiotische relatie krege. Als één van de eersten werd een Afghaanse krijgsheer voortaan plotseling steevast gesignaleerd met een penguin (!), waarvan niemand begreep waar die vandaan kwam (zie de film The Warlord and the Penguin: The Untold Story of Dehqan Balyat (2003), League Pictures, London). Niet alleen hadden allen die iemand hadden gedood nu altijd een aapje of een keffertje of een willekeurig ander dier . in hun kielzog, ze hadden ook zomaar een paranormale gave gekregen.

Drie reizen door het leven

Damon Galgut,
In a Strange Room: Three Journeys (Zuid-Afrika 2010)
Roman, 180 pp.
Nederlandse titel: In een vreemde kamer


Op de valreep van de aankondiging van de winnaar van de ManBooker Prize (dinsdagavond 12 oktober) heb ik zowaar een boek van de shortlist gelezen. Of het gaat winnen weet ik niet, maar het is in ieder geval een mooi boek en zonder Bookeraandacht was ik er misschien nooit toe gekomen om iets van Damon Galgut te lezen.

Sommigen vinden dat dit boek gediskwalificeerd had moeten worden van de ManBookerprize, omdat het geen roman zou zijn ("het zijn 3 losse novelles") en omdat het geen fictie zou zijn ("het is gewoon autobiografie"). Persoonlijk vind ik dat niet interessant. Wat mij betreft is het een autobiografische roman die bestaat uit drie losjes met elkaar verbonden episodes, of  anders maar niet. Het is de kwaliteit die telt tenslotte. Galgut schrijft prachtig: niet snoeverig, van 'kijk mij eens knap met taal omgaan', maar met een trefzekere elegantie, die door zijn onopvallende eenvoud de minder op stijl lettende lezers wel eens zou kunnen ontgaan, zoals in deze passage, die je rustig moet proeven:

A journey is a gesture in scribed in space, it vanishes even as it's made. You go from one place to another place, and on to somewhere else again, and already behind you there is already no trace that you were ever there. The roads you went down yesterday are full of different people now, none of them knows who you are. In the room you slept in a stranger lies in the bed. Dust covers over your footprints, the marks of your fingers are wiped off the door, from the floor and table the bits and pieces of evidence that you might have dropped are swept up  and thrown away and they never come back again. The very air closes behind you like water and soon your presence, which felt so weighty and permanent, has completely gone. Things happen once only and are never repeated, never return. Except in memory. (p. 123)

Hoe wordt men een dichter?

J.M. Coetzee,
Youth (Zuid-Afrika 2002)
Roman, 169 pp.
Nederlandse titel: Portret van een jongeman


Zoals vaste lezers zullen weten, was ik erg getroffen door Boyhood, het eerste deel uit de autobiografische romanreeks van Coetzee. Dit deel, Youth, had ik al veel langer in huis en dus kon ik lekker snel door met het vervolg. We hebben de middelbare schooltijd van John overgeslagen en gaan meteen door naar de universiteit, waar John wiskunde studeert en spaart om naar Engeland te ontsnappen, waar hij zich in het ware leven gaat storten en dichter gaat worden. Afzien is zijn doel, want op een andere manier kun je geen dichter worden:

[...] he would not dream of going into therapy. The goal of therapy is to make one happy. What is the point of that? Happy people are not interesting. Better to accept the burden of unhappiness and try to turn it into something worthwhile, poetry or music or painting: that is what he believes. (p. 14)

John is een kei in ongelukkig zijn. Eenmaal in London neemt hij een geestdodende, uitputtende baan als computerprogrammeur bij IBM en rolt hij in halfslachtige affaires met vrouwen waar hij niks voor voelt. Maar de liefde is een essentieel deel van het leven van een poëet. Zonder die allestransformerende liefde zal hij nooit een dichter worden; zo werkt het nu eenmaal.

Opgroeien in Zuid-Afrika

J.M. Coetzee, Boyhood: Scenes from Provincial Life (Zuid-Afrika 1997)
Roman, 166 pp.
Nederlandse titel: Jongensjaren: scènes uit de provincie 


De hoofdpersoon van dit boek heet John Coetzee en is net als de schrijver geboren in Zuid-Afrika in 1940, maar het boek wordt verteld in de derde persoon en op de achterkant staat dat het fictie is. Typisch Coetzee om dit soort verwarring te zaaien. Maar hij heeft er een hele goede reden voor. Door alles in de derde persoon te presenteren en het steeds over "hij" te hebben neemt hij een bijna klinische afstand van zijn onderwerp en is het net zo onmogelijk om in nostalgie te vervallen als in zelfmedelijden. En alleen een schrijver van het kaliber van Coetzee is in staat om met deze eigenaardige distantie in een verhaal van slechts 166 bladzijden de lezer mee te slepen.

Coetzee geeft ons een briljant beeld van de geest van een opgroeiend jongetje, dat de wereld om hem heen probeert te snappen, daar niet in slaagt en gekweld wordt door onzekerheden. Hij is de beste van zijn klas, maar is doodsbenauwd om geslagen te worden, zoals destijds heel gbruikelijk was op school.

So that is what is at stake. That is why he never makes a sound in class. That is why he is always neat, why his homework is always done, why he always knows the answer. He dare not slip. If he slips, he risks being beaten; and whether he is beaten or whether he struggles against being beaten, it is all the same.
The strange thing is, it will take only one beating to break the spell of terror that has him in its grip. He is well aware of this [...]. He puts the blame on his mother for not beating him. (p. 7)

Poëtisch en meeslepend relaas over een verdwijnend volk

Laurens van der Post,
The Lost World of the Kalahari (Zuid-Afrika 1958)
Reisverhaal, 253 pp.
Nederlandse titel: Kalahari, een verloren wereld



Er zat nog een handgeschreven kassabon in dit boek: gekocht op 25 april 1980 bij Foyle's aan de Charing Cross Road in Londen. Vervolgens niet aan toe gekomen, vergeten en laten verstoffen. Totdat ik onverwacht een bezoekje aan de Kalahari ging brengen en dit boek ineens interessant werd. Helemaal actueel is het boek al niet meer, want het is geschreven in 1958 naar aanleiding van een reis gemaakt in 1955, maar ook toen waren de Bosjesmannen (die hier laten weten bezwaar te hebben tegen de politiek-correcte naam San) tragisch genoeg al aan het verdwijnen.

In de jaren vijftig was het apartheidsregiem (1948-1994) volop en officieel van kracht en werden de Bosjesmannen als nóg minderwaardiger beschouwd dan andere "inboorlingen". Veel blanken zagen ze zelfs nauwelijks als mensen, met hun primitieve jager-verzamelaars-levensstijl. Het waren eerder dieren, die je ongestraft af mocht schieten. Tegen deze achtergrond moet je dit boek lezen, want anders komt de ronkende stijl van Van der Post wel erg opgeblazen over, vooral die in de eerste paar hoofdstukken. Hij neemt het namelijk vol hartstocht en overgave op voor de San in een tijd dat dat nog niet zo vanzelfsprekend was.

Een onontkoombare moord

Doris Lessing,
The Grass Is Singing (1950)
Roman, 206 pp.
Nederlandse titel: Het zingende gras
Herlezing


Dit boek begint met het einde: Mary, vrouw van een blanke boer in zuidelijk Afrika, is vermoord door haar zwarte bediende Moses. Moses wordt afgevoerd in boeien, echtgenoot Dick is alleen nog in staat onsamenhangend te brabbelen. De rest van de roman laat zien hoe het zover kon komen. Van spanning over de afloop is in dit boek dus geen moment sprake; wel creëert Lessing door deze opzet een sterk gevoel van een onafwendbaar noodlot dat zich met een steeds grotere onvermijdelijkheid voltrekt.

Centraal in deze roman staat Mary, de vermoorde vrouw. Ze heeft een ongelukkige jeugd dankzij een drinkende vader en een moeder in de martelaarsrol, maar daarna vindt Mary haar draai. Ze geniet van kostschool en is daarna helemaal op haar plaats als efficiënte secretaresse in de stad, met mannen die haar mee uit nemen, maar die ze verder op veilige afstand weet te houden. Mary is gelukkig en is zich zalig onbewust van het feit dat ze op haar dertigste nog steeds bezig is een jong meisje te zijn. Totdat ze per ongeluk hoort hoe mensen over haar praten en ze wordt overvallen door zelfbewustzijn. Vanaf dat moment weet je dat het mis gaat.