Gisteren is vandaag

Stefan Zweig,
The World of Yesterday: Memoirs of a European (Oostenrijk 1942)
Memoires, 472 pp.
Oorspronkelijke titel: Die Welt von Gestern: Erinnerungen eines Euopäers
Nederlandse titel: De wereld van gisteren
9 januari 2017



Over dit boek heb ik heel lang gedaan. Niet omdat ik het vervelend of langdradig of moeilijk vond - integendeel. Deze memoires zijn zo boeiend en zo de moeite waard dat ik steeds maar een klein stukje wilde lezen om daar vervolgens uitgebreid bij stil te kunnen staan. Want met name Zweigs overpeinzingen over de aanloop tot de Eerste Wereldoorlog en de opkomst van het fascisme in de jaren dertig zijn zo relevant voor vandaag dat het verwerpelijk zou zijn om er zonder reflectie maar een beetje doorheen te jakkeren. Maar ook wat hij schrijft over zijn Weense jeugd is al meteen heel interessant.

Om misverstanden te voorkomen: deze autobiografie is er niet eentje van de gebruikelijke soort, over wat de schrijver deed en meemaakte en hoe zijn leven er van jaar tot jaar uit zag. Zo zegt hij vrijwel niks over zijn privéleven en komen we er in een achteloos bijzinnetje achter dat hij inmiddels getrouwd is. Nee, dit is een verhaal van intellectuele ontwikkeling: zijn eigen, maar evenzeer van die van zijn tijd, die zich uitstrekt van de beschermde gezapigheid van het laatnegentiende-eeuwse Wenen naar de verschrikkingen van het Nazisme, die voor Zweig als Jood nog eens extra gruwelijk waren. Hij pleegde dan ook niet lang na het voltooien van dit boek samen met zijn tweede echtgenote zelfmoord.

De laatste mens?

Marlen Haushofer,
De wand (Oostenrijk 1963)
Roman, 223 pp.
Vertaald uit het Duits door Ria van Hengel



Eigenlijk is er maar één hele grote gebeurtenis in deze roman en die doet er uiteindelijk niet toe. De rest gaat over het alledaagse overleven. Die grote gebeurtenis is wel een hele vreemde gebeurtenis. De verteller van dit boek (een weduwe van middelbare leeftijd met twee volwassen dochters) ontdekt tijdens een weekend in een jachthuis in de bergen dat het echtpaar dat haar vergezelt niet teruggekeerd is van een avondje in het café in het lager gelegen dorp. De vrouw gaat samen met hun hond op onderzoek uit en doet een uiterst verontrustende ontdekking. In de nacht is ze door een onzichtbare, doorzichtige wand afgesloten van de rest van de wereld, en daarachter is alles dood, versteend. De planten groeien er nog welig, het water van de beek stroomt er net zo lustig als aan haar kant van de wand, maar mens en dier zijn van het ene moment op het andere door de dood getroffen en verstijfd. Het zijn dingen geworden. Over de oorzaak van dit fenomeen worden we niks gewaar, want het doet er eigenlijk niet toe.

Ondergang en weemoed

Joseph Roth,
Radetzky March (Oostenrijk 1932)
Roman, 352 pp.
Uit het Duits vertaald in het Engels door Joachim Neugroschel
Nederlandse titel: Radetzkymars


Eén van de lezers op Amazon boort dit boek de grond in, omdat het over drie generaties 'emotionally retarded military men' gaat. Daar gaat het inderdaad over, alleen begrijpt deze persoon niet dat die emotionele achtergeblevenheid juist één van de punten is die deze roman probeert te maken. Het kan daarmee nooit een diskwalificatie zijn, evenmin als het feit dat het niet bepaald een vlot en fleurig verhaal is, maar een uitgesproken droevige roman, die de zwanenzang vormt van het ondergaande Oostenrijks-Hongaarse rijk. Omdat Radetzkymars zo droef en weemoedig is, vond ik het geen gemakkelijk boek, maar ook dat mag geen reden zijn om het af te doen als een niet-geslaagde literaire creatie. Integendeel, het is een indrukwekkend en belangrijk boek dat met recht de status van klassieker heeft.

Als de roman opent, tijdens de slag bij Solferino in 1859, lijkt de dubbelmonarchie nog springlevend en vitaal. Een jonge Sloveen van eenvoudige plattelandskomaf redt door toeval op het slagveld de Oostenrijk keizer Franz Joseph van de dood. Hiervoor wordt hij rijkelijk beloond, en zo wordt onderofficier Joseph Trotta voortaan Baron von Trotta und Sipolje, compleet met landgoed. Hij komt tot zijn eigen ontzetting zelfs in de geschiedenisboekjes te staan en krijgt de bijnaam 'De Held van Solferino'. Zijn zoon wordt een plichtsgetrouwe staatsdienaar die alles voor het rijk over heeft en deze krijgt op zijn beurt ook een zoon, die net als de inmiddels mythische grootvader het leger in gaat.

Winterreise

Patrick Leigh Fermor,
A Time of Gifts (GB 1977)
Reisverhaal, 284 pp.
ISBN 9780719566950, John Murray
In Nederland verschenen als Langs Rijn en Donau en (in één bundel met het vervolg Tussen wouden en water) als Een voettocht langs Rijn en Donau

Patrick Leigh Fermor (1915-2011) is wel omschreven als een kruising tussen Indiana Jones, James Bond en Graham Greene. Hij was een charmeur, een avonturier en een erudiete klaploper, die iedereen voor zich won, inclusief een Roemeense prinses die hem een tijdlang in huis nam, herstel: haar kasteel.

Niet dat zijn leven nu zo veelbelovend begon. Patricks ouders hadden geen tijd voor hem en stuurden hem van kostschool naar kostschool, waar hij steeds weer werd afgetrapt wegens wangedrag. Zijn huismeester noemt hem in een rapport "a dangerous mixture of sophistication and recklessness" (p. 108). In 1933, als hij 18 is en zonder diploma in Londen woont, waar hij drankovergoten societyfeestjes afloopt en zich voorbereidt op het toelatingsexamen voor de militaire academie, bedenkt hij plotseling dat hij wil gaan reizen.

Freud, Mahler en Buddy Holly

Selden Edwards,
The Little Book (VS 2008)
Roman, 398 pp.
Niet in het Nederlandse beschikbaar


Iedereen zal toch met mij moeten toegeven dat dit verhaal behoorlijk wat willing suspension of disbelief van de lezer vergt: Wheeler Burden,  een Amerikaanse poplegende, bevindt zich zomaar ineens in het Wenen van 1897 en heeft geen idee hoe hij daar gekomen is. Gekker nog, zijn opa en oma lopen daar ook rond als jongelieden en nog gekker: zijn vader (die toen nog lang niet geboren was) blijkt eveneens plotseling in het Wenen van 1897 beland te zijn - en wel vanuit het jaar 1944! En heel toevallig komen onze hoofdpersonen ook nog eens alle bekende figuren uit de periode tegen: Sigmund Freud is een belangrijk personage, Gustav Mahler komt uitgebreid  in het verhaal voor, de tragische keizerin Elisabeth heeft enkele ontmoetingen met Wheeler, Mark Twain speelt een bijrolletje, Adolf Hitler speelt een nog kleiner bijrolletje en Wheeler blijkt zelfs gejamd te hebben met Buddy Holly - alleen dan weer niet in 1897.

Een wintersprookje

Adalbert Stifter,
Rock Crystal (Oostenrijk 1853)
Novelle, 76 pp.
Uit het in het Amerikaans vertaald door Elizabeth Mayer en Marianne Moore, met een inleiding van W.H. Auden
In het Nederlands verschenen als onderdeel van de bundel Kleurige stenen


De aanloop naar Pasen is niet het juiste jaargetijde voor deze vertelling, want het is een kerstverhaal, maar dat was ik even vergeten toen ik het uit de kast haalde. De auteur begint met een opgewekt betoog over wat volgens hem voor kinderen het mooiste feest van het jaar is: kerstmis, met zijn boom, zijn kaarsen, zijn presentjes en het heerlijkste diner van het hele jaar. Dan neemt de schrijver ons mee naar een klein dorpje in de bergen, in een afgelegen vallei die uitkijkt op een berg waarop de bewoners zo trots zijn alsof ze hem zelf gemaakt hebben.

Er was eens (want dit is net zo zeer een sprookje als een realistisch verhaal) een schoenmaker in dit dorpje die verliefd werd op de beeldschone dochter van de welgestelde stoffenverver in het naburige, veel grotere dorp in de vallei verderop. De schoenmaker slaagde er uiteindelijk in om de hand van de dochter te winnen en zij kwam met hem naar zijn kleine dorpje, waar ze twee kinderen kregen: eerst een jongetje en verscheidene jaren later een meisje. De moeder en de kinderen bleven altijd een beetje buitenstaanders in het dorpje, want ze maakten regelmatig de lange wandeling over de col naar het dorp waar hun grootmoeder woonde.

Schaken als remedie of als vorm van waanzin

Stefan Zweig,
Chess (Oostenrijk 1942)
Novelle, 76 pp.
Nederlandse titel: Schaaknovelle



Je hoeft gelukkig niet weel te weten van schaken om dit kleine boekje te kunnen waarderen. Het gaat vooral om de psychologische aspecten en niet om de techniek van het spel. Gelukkig maar, want iemand heeft mij het spel ooit wel eens geleerd, en het enige dat ik er mee gedaan heb is het daarna weer vergeten (ja, vast heel schandalig, maar misschien maak ik dat later nog eens goed). Wat wel relevant is dat deze novelle werd geschreven tijdens de Tweede Wereldoorlog (en tragisch genoeg werd uitgebracht vlak nadat de Joodse schrijver en zijn vrouw in Brazilië zelfmoord hadden gepleegd).

Het verhaal speelt zich af op een passagiersschip dat van de VS naar Rio de Janeiro vaart. Aan boord is, tot opwinding van de verteller, de wereldkampioen schaken, een boerse Oosteuropeaan, die afgezien van een fenomenale gave voor de schaakkunst helaas is gespeend van elke sociale of intellectuele vaardigheid. De verteller probeert hem uit zijn tent te lokken door met een medepassagier een amateuristisch potje te gaan schaken.