woensdag 30 november 2011

Afdaling in de hel of verblijf in het paradijs?

Ann Patchett,
State of Wonder (VS 2011)
Roman, 359 pp
9781408818794, Bloomsbury
13 november 2011


Ik weet niet helemaal wat ik van dit boek moet vinden en zit al een tijdje tegen deze bespreking aan te hikken. Over eerdere romans van Patchett (Run en Bel Canto) was ik ronduit verrukt; deze viel een tikkeltje tegen, wat misschien onvermijdelijk is met de hoge verwachtingen die ik had. Het boek verkoopt en leest echter als een trein en is ondanks mijn bedenkingen wel zo goed geschreven dat het nog steeds de moeite waard is.

Het is het verhaal van Marina Singh, een onderzoeker die voor een farmaceutisch bedrijf in Minnesota werkt. Het bedrijf heeft diep in de Braziliaanse jungle een geheim onderzoeksstation dat wordt geleid door een vroegere docent van Marina, de respect afdwingende en angst inboezemende Dr. Annick Swenson, nu in de zeventig. Het onderzoeksstation bevindt zich in het dorp van een onbekende Indianenstam waar de vrouwen nooit in de overgang komen en tot op zeer hoge leeftijd zwanger worden en kinderen baren. Hier lijkt een wonderbaarlijk middel voorhanden om een medicijn te maken dat onvruchtbaarheid kan genezen. Dr. Swenson is echter niet erg communicatief en het bedrijf stuurt Marina's collega Anders Eckman naar Brazilië om te kijken of haar werk nog wel een zinvolle investering is. Anders wordt echter ernstig ziek (een of andere tropische koorts) en sterft ter plekke. Marina gaat erheen om voor zijn vrouw en kinderen het lichaam naar huis te brengen.

De schrijfstijl van Patchett is wederom een genot. Neem nou deze scène, waar Marina diep in de binnenlanden in het broeierig hete stadje Manaus naar Dr. Swenson zoekt en onverhoopt in het operahuis (een verwijzing  naar de film Fitzcaraldo van Werner Herzog) terecht komt en dan (net als in Bel Canto gebeurt) de wonderbaarlijke toverkracht van opera ondergaat:
Suddenly every insect in Manaus was forgotten. The chicken heads that cluttered the tables in the market place and the starving dogs that waited in the hopes that one might fall were forgotten. The children with fans that waved the flies away from the baskets of fish were forgotten even as she knew she was not supposed to forget the children. She longed to forget them. She managed to forget the smells, the traffic, the sticky pools of blood. The doors sealed them in with the music and sealed the world out and suddenly it was clear that building an opera house was a basic act of human survival. It kept them all from rotting in the unendurable heat.
De opera die opgevoerd wordt is Orpheo ed Eurydice van Gluck, en Marina realiseert zich dat ze hier in de Braziliaanse binnenlanden ook een soort Orpheo is: afdalend in de hel om Anders Eckman terug te halen uit het dodenrijk.

Op het oppervlakteniveau van het avonturenverhaal werkt dit boek uitstekend. Er is spanning, er is een mysterie; er zijn boeiende personages en intermenselijke relaties; en er zijn onverwachte wendingen en heldhaftige daden. Maar op het meer literaire niveau onder die oppervlakte had ik wat problemen. Niet dat daar niet voldoende gebeurt - integendeel. De jungle wordt door Marina bijvoorbeeld ervaren als een soort hel, terwijl Dr. Swenson de Indianenstam "onbedorven" wil houden en er een soort paradijs in ziet. Mooi in dat verband is dat Patchett gevaarlijke slangen een belangrijke rol laat spelen in het verhaal, waarbij ook aardig is om te onthouden dat Eurydice aan een slangenbeet stierf.

Er is daarnaast (en vooral) het thema van de kinderwens dat van meerdere kanten belicht wordt. Marina is in de veertig, heeft een affaire met de veel oudere directeur van haar bedrijf en is kinderloos. Aanvankelijk was ze als arts-assistent gespecialiseerd in verloskunde, maar na een ongelukkig verlopen keizersnee heeft ze uit angst voor dit soort fouten gekozen voor het veilige onderzoeksvak, weg van kinderen. Haar relatie met haar zestigjarige minnaar heeft waarschijnlijk iets te maken met het verlies van haar vader op jonge leeftijd, waarbij de nachtmerries over dit verlies een echo vinden in die van het doofstomme Indiaanse weesjongetje dat Dr Swenson onder haar hoede heeft en dat ook verder een cruciale rol speelt. Allemaal op interessante wijze met elkaar verweven. Het probleem dat ik hiermee had, is dat er onder de oppervlakte net iets teveel aan de hand is en dat Patchett niet goed lijkt te weten welke kant ze op wil. Er komt daardoor, ónder het wel werkende verhaalniveau, niet echt een samenhangend geheel te voorschijn. Het boek meandert thematisch gezien iets te veel en ook nu ik erop terugkijk blijft dat zo.

Mijn voornaamste bezwaar is echter het bizarre gegeven van al die zwangere zeventigjarige Indianenvrouwen en hun eigenaardige rituelen. Het gaat er daarbij niet zozeer om of ik in dit verband bereid ben tot een willing suspension of disbelief (dat ben ik wel), maar ze vormen een valse noot in het geheel. Ze passen niet. Ze horen thuis in een ander soort boek. Geen perfecte roman dus, maar wel zeer lezenswaardig en met een mooi bitterzoet einde. En wat betreft mijn kanttekeningen: ach, ik geloof niet dat de meeste andere lezers daar last van hadden.


PS Aarzel om niet om je eigen commentaar toe te voegen. Ik stel het zeer op prijs als mensen de moeite nemen om reacties of aanvullingen te plaatsen!

5 opmerkingen:

  1. Hmm, interessant. Ik heb het boek ook gelezen (en vond het erg mooi) maar kan wel iets zien in jouw idee dat de zwangere indianenvrouwen niet in het boek passen. Dat was inderdaad erg vreemd. Aan de andere kant moet je natuurlijk wel een reden hebben voor Swenson om daar zoveel jaren door te brengen, maar dat had misschien ook op een andere manier gekund. 

    Toch vond ik dit boek erg geslaagd en heb zelfs zin om het binnenkort nog eens te lezen. Het is echt een reisje naar de jungle voor mij.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Ik kan me herinneren dat jij er enthousiast over was in je bespreking. Ik vond dat gegeven over die zwangere hoogbejaarden meer iets voor in een sf-roman, vandaar dat het voor mij detoneerde. Het past natuurlijk wel precies in het centrale thema van de kinderwens, maar daar had Patchett inderdaad ook iets minder geks voor kunnen bedenken.
    En van harte gefeliciteerd met je 700ste blogpost!

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Een andere blogger die ik ken, schreef dat het een heel goed boek was, maar dat ze Singh's "afdaling in de hel" erg onaangenaam vond om te lezen. (Ze moest bijkomen met Alexander McCall Smith.) Ik was dus erg benieuwd naar jouw recensie! Het lijkt er echter op dat jij om andere redenen niet geheel gewonnen was.

    Hoe dan ook, niet echt een boek voor mij, denk ik.

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Maar Run lijkt me wel een boek voor jou, Lethe, en als je van opera houdt Bel Canto eveneens.

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Opera is niets voor mij, vrees ik, maar ik zal Run in gedachten houden.

    BeantwoordenVerwijderen