zaterdag 8 oktober 2011

Godenschemering

A.S. Byatt,
Ragnarok: The End of the Gods (GB 2011)
Roman, 240 pp.
ISBN 9781847679659, Canongate
18 september 2011


Een evacueetje op het Engelse platteland. Ze is met haar moeder de Duitse bombardementen op Londen ontvlucht, terwijl haar vader ergens ver weg tegen de vijand vecht en  waarschijnlijk nooit meer terug komt uit een oorlog die misschien wel nooit meer eindigt. Op haar nieuwe adres raakt ze (net als A.S. Byatt zelf als kind) gefascineerd door een boek over de noordse goden en Ragnarök, de Scandinavische mythe over het einde van de wereld. Een passend onderwerp in tijden van wereldoorlog en het is vast niet voor niets dat Byatt haar hertelling tegen deze achtergrond plaatst.

Scandinavische mythologie is niet van het sprookjesachtige soort. De mythe van Ragnarök gaat over het begin en einde van de wereld, over onverklaarbaar geweld, over vreemde en angstaanjagende wezens, over oerkrachten waar de mens niet tegenop kan en over goden die niet almachtig zijn. Er is geen duidelijke morele les zoals bij sprookjes, maar als je je er aan overgeeft, zijn het krachtige, fascinerende verhalen die nog steeds iets te zeggen hebben over de wereld waarin wij leven.

Aanvankelijk wist ik niet goed wat ik aan moest met dit boek. Dat eigenaardige scheppingsverhaal met lange opsommingen en beschrijvingen van alle levensvormen, een levensboom, een slang om de aarde...

Na een tijdje kreeg ik het vermoeden dat het verhaal, gezien het kader waarin Byatt het gezet had, ook gelezen kon worden als een allegorische verwijzing naar de oorlog. De destructieve wolf leek een symbool voor Hitler te zijn, en daarmee werd het verhaal meteen wat minder onbegrijpelijk. Maar gaandeweg kreeg ik door, mede dankzij de reacties van het lezende meisje, dat dit een ander soort verhaal was, niet eentje dat je met al te precieze symbolen moest analyseren.

Het meisje vergelijkt de Scandinavische mythes met de verhalen die ze op school over Jezus krijgt te horen en die haar zoet en onwaarschijnlijk voorkomen, vooral omdat ze zo jong is dat ze nooit iets anders dan oorlog heeft gekend. De noordse mythes raken haar en haar angsten veel meer, en bovendien zijn de verhalen spannend, vooral die rond de al te nieuwsgierige, chaosminnende Loki en die rond de mooie jonge god Baldur, die naar de hel gelokt wordt, waarna zijn moeder er alles aan doet om hem daar weer uit te krijgen. Byatt is zo'n geweldige verteller, dat ik na een aarzelend en aftastend begin het boek in één ruk heb uitgelezen.

Ragnarok gaat over oerkrachten die ontketend worden en waar zelfs de goden niet tegenop kunnen. De wereld eindigt uiteindelijk in de chaos waaruit ze is voortgekomen, en het waarom daarvan is niet te bevatten. De Scandinavische mythes geven geen verklaring voor een wereld die onverklaarbaar is. Het meisje 'gelooft' niet in de goden die er in voor komen, zoals anderen in Jezus geloven, maar ze leeft wel in de verhalen. Ze spreken tot haar op een manier dat Jezus dat niet doet.

Helemaal boodschapsloos is dit boek niet. Zoals Byatt in de epiloog zegt (die je ook heel goed van te voren kunt lezen, als proloog):
...there is a sense in which the Norse Gods are peculiarly human in a different way. They are human because they are limited and stupid. They are greedy and enjoy fighting and playing games. They are cruel and enjoy hunting and jokes. They know Ragnarök is coming but are incapable of imagining any way to fend it off, or change the story. They know how to die gallantly but not how to make a better world.
En daarmee lijkt het einde van de wereld voor ons mensen onontkoombaar - dankzij onze eigen kortzichtige, destructieve menselijke aard. Maar het boek zelf eindigt op een hoopvolle noot. De oorlog is voorbij en voor het evacueetje is er een wondermooie verrassing.

Dit is één van de delen in de Canongate Myths Series en wat mij betreft één van de sterkste. Andere delen in die serie (hier besproken):

PS Aarzel om niet om je eigen commentaar toe te voegen. Ik stel het zeer op prijs als mensen de moeite nemen om reacties of aanvullingen te plaatsen!

7 opmerkingen:

  1. Deze sla ik over. Ik ben niet dol op mythen en van jou beschrijving word ik er niet doller op. :-)

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Leuk, ik heb kennis gemaakt met de Noorse mythen vanuit (niet lachen) de Mickey. Daar stonden vroeger allerlei verhalen in met tekeningen, en ik kan nog steeds moeiteloos Yggdrasil, Loki, Freya, Fenrir, Sleipnir, Baldr, de Midgaardslang en Ragnarok plaatsen...

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Dit is inderdaad echt iets voor de liefhebber, Judith.

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Wat geweldig, Koen! Die blaadjes zijn dus toch best goed voor de algemene ontwikkeling. Wij lazen de Tina, maar daar ben ik niks wijzer van geworden, volgens mij (hoewel we het destijds vraaaaten).

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Haha, ik had ook de Tina. Toen ik er pas op geabonneerd was (eind jaren 60) stonden er wel Shakespeare-navertellingen in (De getemde feeks bijvoorbeeld, boe!) en verhalen over historische figuren, niet in stripvorm. Het verhaal over die arme Lady Jane Grey die op 15-jarige leeftijd onthoofd werd is me altijd bijgebleven.

    Ik hou wel erg van mythen en heb The Norse Myths van Kevin Crossley-Holland in de kast staan, maar ik ben een beetje bang voor A.S. Byatt.

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Lethe, dan was jij nog eerder op de Tina geabonneerd dan ik, want in mijn tijd ging het over Barbie en Jane (sic!) Bond. Niks verheffends, zoals de stukken Shakespeare.

    A.S. Byatt is toegankelijker dan je denkt. Ik moet bekennen dat ik The Children's Book al tijden ongelezen in de kast heb staan omdat het ook mij op de een of andere manier een tikje intimiderend voorkomt, maar Ragnarok is zeer leesbaar, vooral als je het begin eenmaal hebt gehad.

    BeantwoordenVerwijderen
  7. O, maar Barbie en Jane Bond (mijn favoriete strip!) stonden erin toen ik abonnee werd! Misschien heb jij de niet-strips altijd overgeslagen. ;)
    Ik ben ooit in The Game begonnen, maar ben al snel afgehaakt. Ik zal Ragnarok in gedachten houden.

    BeantwoordenVerwijderen