zondag 20 januari 2019

Huis en thuis

Judith Flanders, The Making of Home: The 500-year Story of How Our Houses Became Home (GB 2014).
Geschiedenis, 368 pp.
Niet in het Nederlands vertaald


Vraag een kind om een huis te tekenen en je krijgt zonder aarzelen iets met een puntdakje, een deur en ramen. Iedereen weet wat een huis is, maar hoe teken je 'thuis'? Een huis is een fysiek object, 'thuis' is een idee. Een idee waar de sprekers van de Germaanse en de Finoegrische talen (zoals Fins en Hongaars) wél een woord voor hebben en de sprekers van de Romaanse en Slavische talen niet. Die constatering vond ik wel frappant. Heel Noordwest Europa en een groot deel van Midden-Europa heeft een woord voor 'thuis', net als wij, maar Zuid- en Oost-Europa niet. Wat voor conclusies je daaraan kunt verbinden weet ik niet helemaal, maar het is verleidelijk om te denken dat het hele idee van huiselijkheid typisch iets van Noord-West- en Midden-Europa is. Fransen en Italianen flaneren, wij zitten gezellig thuis. Flanders onderzoekt hoe het idee van 'thuis' zich de laatste 500 jaar in vooral Noordwest Europa en (via immigratie) Noord-Amerika heeft ontwikkeld, hoe het begrip 'privacy' ontstond, wat de invloed van nieuwe technologie op het gezinsleven was en nog veel meer interessante informatie, met aardig genoeg ook regelmatig aandacht voor Nederland.

zondag 13 januari 2019

Uitdagend en prikkelend

Gabriel Josipovici,
Goldberg: Variations (GB 2002)
Roman, 189 pp.
Niet in het Nederlands vertaald


Josipovici is een Britse schrijver en literatuurcriticus die alleen in kleine kring bekend is, maar daar wel zeer hoog wordt aangeslagen. Zo'n reputatie heeft altijd iets intimiderends en het heeft daarom bijna 11 jaar geduurd voordat ik dit boek eindelijk uit mijn kast durfde te halen. Ik concludeerde al gauw dat Josipovici inderdaad een hele knappe en erudiete schrijver is, maar toen ik het boek uit had, wist ik nog steeds niet precies wat ik er nou van moest vonden. Dat weet ik eigenlijk nog steeds niet, maar ik hoop er al schrijvende achter te komen.

Meeneuriën
Ik kon me na al die tijd niet meer herinneren waarom ik dit boek had gekocht, maar toen ik op de achterkant zag dat het in de achttiende eeuw speelde, een periode waar ik me tijdens mijn studie uitgebreid in verdiept heb en die ik erg interessant vind, was het me meteen weer duidelijk. En de referentie naar Bach had het 'm natuurlijk ook gedaan. Die Goldberg-Variationen is een beroemd klavecimbelstuk uit 1741 van Bach dat bestaat uit 30 variaties op een thema. Ik had er vroeger een lp van, in de uitvoering van de legendarische pianist Glenn Gould, die altijd heel zachtjes met zijn muziek meeneuriede. Fantastisch.

zondag 6 januari 2019

Afstand doen en weggooien

Malena Watrous,
If You Follow Me (VS 2010)
Roman, 356 pp.
Niet in het Nederlands vertaald


Wel grappig, ik had meteen een dejà-vu-gevoel toen ik aan deze roman begon. Het verhaal gaat namelijk over een jonge Amerikaanse (Marina) die tijdelijk naar Japan vertrekt om daar als assistent-leraar Engelse les te geven aan een middelbare school in een provinciestadje. Net als de Britse Sam Baldwin die daar een onderhoudend autobiografietje aan wijdde. Het boek van Watrous is fictie, maar wel gebaseerd op haar eigen ervaringen in het plaatsje Shika. Verder is Marina een heel ander soort persoon dan Sam. Sam verkent met veel nieuwsgierigheid en enthousiasme het land. Marina en haar geliefde, Carolyn, zijn typische Amerikanen die alles vooral raar en ongemakkelijk vinden, en stoef vasthouden aan hun Amerikaanse gewoontes. Ze doen op hun manier wel hun best, maar zoals veel Amerikanen zijn ze niet echt nieuwsgierig naar wat de Japanners nu beweegt. Verder blijven ze bijvoorbeeld hardnekkig hun Amerikaanse ontbijt eten, zelfs al is dat helemaal niet goed te houden als je geen fatsoenlijke koelkast hebt, en probeert Marina (met de zuiverste bedoelingen, maar weinig tactisch) de Japanners haar westerse opvattingen over seksuele politiek door de strot te duwen.

zaterdag 29 december 2018

Het vuurwerk van het afgelopen jaar

Eigenlijk was ik van plan om heel kaal een lijstje favorieten op te dreunen, omdat ik het idee had dat er verder niks bijzonders te melden was. Maar toen ik mijn bestand met gelezen boeken doornam en mijn blog er nog eens op nasloeg, bleken er tot mijn verrassing een paar themaatjes te ontwaren, die zich helemaal spontaan hadden gevormd (en soms met elkaar overlapten):
  • ik had kennelijk iets met huizen dit jaar, want ik las romans over: een appartementencomplex in Egypte, een huis dat een centrale speelde in het leven van een familie in Baltimore, een Engels landhuis waar het leek te spoken, een Engels landhuis waar het vrijwel zeker spookte en een Amerikaans landhuis waar het absoluut zeker spookte;
  • de Griekse goden kwamen drie keer langs, in een kroeg in Toronto, in een gedachtenexperiment naar Plato en in het leven van een opstandige nimf;
  • ik was ook enigszins filosofisch ingesteld afgelopen jaar, getuige een boek over yoga en dergelijke van een Nederlandse filosofe, een roman waarin een tekst van Plato centraal stond, een roman die ging over de vraag of menselijke intelligentie gelukkig maakt, een geschiedenis van het opperwezen van de drie monotheïstische godsdiensten en een essay over Zen en theedrinken;
  • ik werd een nog ergere uitpluizer. Door sommige boeken die ik las, werd mijn nieuwsgierigheid over de achtergronden ervan zo aangewakkerd, dat ik een speciale post aan Plato en eentje aan de Rougon-Macquart-cyclus van Zola wijdde, en tussendoor ook nog even peilde of mijn lezers ook uitpluizers waren (gelukkig waren ze dat).

De romans die me uiteindelijk het meest zijn bijgebleven
(in alfabetische volgorde):
  • Rabih Alameddine, An Unneccessary Woman (Libanon 2013)
    Een schitterend boek over een oudere, literatuur minnende vrouw in Beiroet, dat én het hoofd én het hart veel voldoening biedt.
  • André Alexis, Fifteen Dogs (Canada 2015)
    Een roman over filosofie en honden? Jazeker, de van oorsprong Trinidadese schrijver Alexis maakt een ontroerend en tot nadenken stemmend verhaal over honden die van de goden plotseling behept worden met menselijke intelligentie. Een zegen of een vloek?
  • Madeline Miller, Circe (VS 2018)
    Classica Miller leverde opnieuw een heel mooi verhaal geïnspireerd door de Griekse oudheid af. Nu over de nimf Circe die verbannen wordt naar een onbewoond eiland en daar onder meer háár visie op Odysseus en zijn metgezellen geeft.
  • Sheri S. Tepper, Grass (VS 1989)
    Spannend en indringend, dit science-fictionverhaal dat terecht een klassieker in het genre is. Het stelt belangrijke ethische kwesties aan de orde, verpakt in een zeer meeslepend verhaal, met boeiende personages.
  • Amor Towles, A Gentleman in Moscow (VS 2016)
    Een verrukkelijk en origineel verhaal over een aristocraat die na de Russische revolutie huisarrest krijgt in een luxe hotel, en daar wat heel bijzonders van maakt.
  • Anne Tyler, A Spool of Blue Thread (VS 2015)
    Tyler is één van mijn favoriete schrijvers en ook met dit bedrieglijk eenvoudige verhaal over een paar generaties van één familie maakt ze haar reputatie weer volledig waar.

De non-fictie die de meeste indruk maakte:
  • Robert MacFarlane, The Old Ways (GB 2012)
    Hoe een meesterlijke schrijver al wandelend en reflecterend naast het fysieke landschap ook innerlijke landschappen ontdekt en verkent.
  • Susan Cain, Quiet (VS 2012)
    Cain laat zien dat introverte mensen niet contactgestoorde types zijn, maar hun eigen belangrijke kwaliteiten hebben en dat de wereld beter af zou zijn, als die kwaliteiten meer erkend zouden worden.
  • David Reich, Who We Are and How We Got Here (VS 2018)
    Reich is een wetenschapper die voor leken uiteenzet wat we allemaal over onze verre voorouders en hun bewegingen over de aardbol hebben ontdekt dankzij recent dna-onderzoek.
  • Aida Edemariam, The Wife's Tale (Ethiopië 2018)
    Een heel mooi verhaal over het leven van de Ethiopische grootmoeder van de schrijfster, dat bijna de hele twintigste eeuw omspande.

Maar het allerbeste aan mijn leesjaar waren jullie, zeer gewaardeerde lezers. Jullie inspireerden en stimuleerden me om méér uit mijn boeken te halen, om achtergronden te onderzoeken, om de diepte in te gaan en nog meer te genieten. Heel erg bedankt, alvast een goed uiteinde en graag tot ziens in 2019.

O ja, en nog een klein vraagje: als je één boek mocht aanwijzen dat dit jaar het meeste indruk op je heeft gemaakt, wat zou dat dan zijn en waarom?


donderdag 27 december 2018

Horreur!

Er is niks mis met lekker griezelen. Helaas ben ik zo ontzettend nuchter (ik geef mijn Friese afkomst de schuld) dat ik griezelfilms over het algemeen eerder lachwekkend dan eng vind. Hoe meer special effects hoe stommer, wat mij betreft. Bovennatuurlijke verschijnselen in een boek doen mij ook zelden huiveren, omdat het me maar niet lukt om daarin te geloven. Ik ben gewoon te sceptisch. Het is wat anders als een schrijver voluit gaat in een fantasy-verhaal. Dan hebben we een hele andere wereld dan de onze; daarin gelden andere regels waarbinnen van alles mogelijk is en dán kunnen geesten en dergelijke prima, als ze binnen het kader van het verhaal maar kloppen. Een heel enkele keer is een schrijver zo goed, dat ik in een verder realistisch verhaal toch meegesleept wordt door spookgedoe dat ik anders onzinnig zou vinden, zoals Hex van Thomas Olde Heuvelt. Ik geloof er dan nog steeds niet in, maar ben door de kwaliteiten van de schrijver toch tijdelijk even bereid tot een suspension of disbelief, met lekker gehuiver als gevolg.

Soms wagen ook uitgesproken literaire auteurs zich met succes aan griezelelementen. Zo las ik deze zomer The Little Stranger van de onvolprezen Sarah Waters en las ik exact 35 jaar daarvoor The Turn of the Screw (1898) van de super-literaire auteur Henry James. Beide draaien om een landhuis waarin paranormale verschijnselen plaats vinden (of in ieder geval lijken plaats te vinden) en beide zijn ook zeer interessante en geslaagde literaire romans. Het werd dus tijd voor een vergelijkbare roman in deze categorie én voor een herlezing van het verhaal van Henry James.

zondag 23 december 2018

Oude paden en nieuwe poëzie

Robert MacFarlane,
The Old Ways: A Journey on Foot (GB 2012)
Reisverhaal, 374 pp.
Nederlandse titel: De oude wegen: een voetreis


Een boek afbranden is een makkie. Gewoon flink hakken en even later is er lekker niks meer van het boek over. Het is helaas veel moeilijker om over te brengen hoe schitterend een boek is. Mijn stukje over The Old Ways zal de schrijver nooit recht kunnen doen en zal altijd knullig bij het origineel afsteken. Ik kan natuurlijk gewoon zeggen dat iedereen het moet lezen, en het daarbij laten, maar het lijkt me toch beter om de lezer dat zelf te laten beslissen, want geen enkele boek is voor iedereen. Ook dit juweeltje krijgt 1-ster-recensies van lezers op Amazon. Daaronder is natuurlijk weer de onvermijdelijke "Don't waste your time" (en dat is letterlijk de hele bespreking), maar ook eentje die desondanks de spijker op de kop slaat: "I love travel books and was greatly disappointed with this book. I found this book to be exceptionally boring. I was expecting interesting facts, not poetry." Dat is een eerlijke, nuttige mening, die precies aangeeft wat de reisverhalen in dit boek zijn: geen collectie van weetjes en anekdotes, maar je reinste poëzie.

woensdag 19 december 2018

Het begin van een fortuin

Émile Zola,
The Fortune of the Rougons (Frankrijk 1870)
Roman, 368 pp.
Niet in het Nederlands beschikbaar


Het is december 1851 in een stad in de Provence en het rommelt in het hele land. Dat gerommel staat op het punt om in een woest onweer uit te barsten en twee piepjonge idealistische geliefden aan de rand van de stad staan op het punt zich er in te storten. Voor een beter leven en een beter land, want ze zijn arm met weinig vooruitzichten en geloven heilig in de verworvenheden van de Republiek. In de stad zelf is de familie Rougon juist al een hele tijd koortsachtig bezig met konkelen om de Republiek omver te werpen. Niet uit idealisme, maar uit hebzucht. Pierre Rougon heeft het nooit helemaal gemaakt als zakenman en ziet steun voor een staatsgreep door Napoleon III als de laatste mogelijkheid om echt rijk te worden.

zondag 16 december 2018

Een romancyclus als onderzoeksexperiment

Eigentijdse spotprent van Émile Zola
Je kunt van Émile Zola niet zeggen dat hij geen ambitie had. Twintig romans telt zijn Rougon-Macquart-cyclus, gepubliceerd van 1870 tot 1893. Ze zijn genoemd naar de leden van twee families, de Rougons en de Macquarts, die allemaal afstammen van dezelfde vrouw Adelaïde Fouque. De leden van deze families komen steeds terug in de romans, maar de cyclus is geen familie-epos. Ik zei het al: ambitie kan Zola niet ontzegd worden, want de cyclus is bedoeld als een studie naar grote zaken als erfelijkheid, sociaal determinisme en psychologie. Daarbij zijn de romanfiguren zelf als het ware de proefpersonen in deze studie. Zola brengt ze in bepaalde omstandigheden, zadelt ze op met bepaalde erfelijke eigenschappen, zet gebeurtenissen in werking en kijkt wat dat met zijn personages doet.

Zeer modern
Denkers uit die tijd, als Charles Darwin en Karl Marx waren belangrijke invloeden voor Zola, want hij was een uiterst moderne schrijver. Hij zette zich af tegen de romantiek uit de eerste helft van de eeuw, met haar idealen, verheven helden en bovennatuurlijke elementen. Zola ging laten zien hoe het leven omging met gewone mensen, die vaak gemangeld werden door krachten waar ze niet tegen op konden. Maatschappijkritiek klinkt dan ook altijd luid en duidelijk door. Hij zou daarmee één van de eerste schrijvers worden in de nieuwe stroming die door het leven zou gaan als het naturalisme (geïnteresseerden kunnen daar hier meer over vinden).

zondag 9 december 2018

Zen en de kunst van het theedrinken

Kakuzo Okukora,
The Book of Tea (Japan 1906)
Essay, 59 pp.
Hier gratis te downloaden of on-line te lezen.
Nederlandse vertaling: Het boek van de thee


The Book of Tea gaat eigenlijk niet echt over thee. Enthousiaste theeslurpers die hopen dat ze van alles over hun favoriete drankje aan de weet gaan komen zullen teleurgesteld zijn. Het gaat namelijk eerder over de Japanse theeceremonie. Maar dan nog ben je na het lezen van dit boekje weinig wijzer over hoe die ceremonie nu precies verloopt en wat er allemaal gebeurt. Wat Okukora wel uit de doeken doet, is de geschiedenis van de ceremonie en de filosofie en de esthetiek die er achter zitten, in een lang essay dat net zo verrukkelijk is als de drank zelf. Hij schreef het ruim een eeuw geleden in het Engels, speciaal voor Europese en Amerikaanse lezers. Japan was toen al begonnen te verwesteren, alhoewel lang niet zo sterk als nu, maar in Europa en Amerika was Japan nog relatief onbekend. Het theeïsme is dat trouwens nog steeds.

zaterdag 1 december 2018

Hondenlevens

André Alexis,
Fifteen Dogs (Canada 2015)
Roman 175 pp.
Nederlandse titel: Vijftien honden


De Griekse goden hebben het maar druk de laatste tijd. Anderhalve maand geleden kwamen we ze nog tegen in een roman van Jo Walton, waar Athene en Apollo een gedachte-experiment van Plato in de praktijk brachten. In dit boek duiken ze op in een kroeg Toronto en natuurlijk moeten ze weer zo nodig experimenteren. Nu zijn vijftien honden in een veterinaire praktijk de klos. Apollo wedt met Hermes dat dieren nog ongelukkiger dan mensen zouden zijn als ze over menselijke intelligentie beschikten. Hermes is daar nog niet zo zeker van: als aan het eind van zijn of haar leven zelfs maar één van de schepsels gelukkig is, wint hij de weddenschap. En zo worden de vijftien honden die zich op dat moment in de kliniek aan Shaw Street bevinden ineens wakker met een heel nieuw bewustzijn. Eén van de honden heeft al gauw uitgevogeld hoe de kooien open moeten, en de grendel op de achterdeur is vervolgens een fluitje van een cent. Samen ontsnappen ze naar het park, waar ze een nieuw leven beginnen.